Иван Ивановски (1930 – 2017)

 

 

Иван Ивановски (1930 – 2017)

најзначајниот, најпосветениот, најупорниот, најтемелитиот, најплеменитиот и најблагородниот познавач, критички согледувач на театарската драмска уметност, е личност која треба не само во учебниците туку и во општите смерници на културата, културните политики и културните вредности да се втемели како пиедестално наследство. неговата бескрајно вредна творечка продукција (како тетатролог, тетатрски критичар и аналитичар, есеист, писател…) е задолжително четиво за секој кој сака да се обиде во зборот. тој тивок, ненаметлив, скромен и бескрајно вреден човек нѐ задолжи со огромно наследство за она што ја втемелуваше македонската култура. од него не само што учевме како се „гледа“ и критички промислува тетатрот, туку учевме и како се почитува трудот, па дури и кога сметаме дека не вплодил секогаш најдобро.

една од најголемите доблести на Иван Ивановски, која речиси во денешнинава не постои, е почитта кон вложениот труд на секој уметник. тој знаеше како да го користо критичкиот апаратус, а да не ја погази почитта и честа на другиот.

и во време на целосно отсуство на критичка рефлексија во сите сфери на уметничката продукција, загубата на Иван Ивановски ја чувствувам како ненадоместлива. тој до последните сили неуморно, каква што може да биде неуморна само љубовта, го мислеше и бележеше тетатрот. од него учев како со детска радост но и достојна строгост ѝ се пристапува на сцената. драгоцени беа разговорите за деталите на актерското мајсторство, за режисерските гестови, за драматуршите инетрвенции. ме учеше како се чита и разбира тетатрот, па и тогаш кога некој погрешно го вообличил и го „облекол“ во несоодветно семнатичко руво.

да го запаметиме Иван Ивановски како трезор на знаењето, критичката рефлексија но и како маркер за тоа дека културата опстојува само преку посветено и неуморно бележење, преиспитување, анализирање на нејзиниот континуитет. без неговите записи немаше да имаме тетатрска меморија.

Иван Ивановски е темелник на континуитетот на нашата култура.

тексот е превзем од фејзбук профилот на Искара Гешоска

Почина Иван Ивановски

IN MEMORIAM: Почина театрологот и театарски критичар Иван Ивановски

Синоќа во Скопје, на 87-годишна возраст почина театрологот и театарски критичар Иван Ивановски(Дебар, 1930), истакнат новинар и писател, кој на пошироката културна јавност и е познат како долгогодишен проследувач на театарскиот живот во Македонија и надвор од неа. Својот работен век го помина во Радио Скопје како театарски рецензент, коментатор и уредник на културната рубрика.

Ивановски е автор на околу 50 книги од областа на поезијата, патеписната литература, литературата за деца и театрологијата. Најголем број наслови (повеќе од 40) се однесуваат на книги со портрети на актери, на монографии на одделни театри, на избори на прикази и театарски рецензии и слично. За импозантната театролошка дејност на Иван Ивановски говори и податокот дека досега има објавено преку 2.500 единици – рецензии, студии, разговори итн., од кои некои се преведени и публикувани во низа театарски весници и книги во поранешна Југославија, Полска, Русија, Турција и други земји.

По повод смртта на истакнатиот театролог Ивановски, министерот за култура на Република Македонија, Роберт Алаѓозовски испрати телеграма до семејството со изрази на најдлабоко сочувство „Длабоко ме погоди веста за смртта на еден од најистакнатите театарски критичари и театролози во Македонија, неуморниот вљубеник во тетарската уметност, Иван Ивановски. Заминувањето на Иван Ивановски претставува загуба и за македонската публицистика и театрологија, затоа што тој не беше само пионер и доследен професионалец во проследување на театарската дејност, туку беше и вистински пасиониран вљубеник во театарот кому му посвети голем дел од својот живот“, се вели меѓу другото во телеграмата од министерот Алаѓозовски до семејството.

Ивановски е добитник на голем број признанија, како: „13 Ноември“, „Мито Хаџивасилев-Јасмин“, „Крсте Мисирков“,„Димитар Митрев“, како и на државните награди „Св. Климент Охридски“ и „11 Октомври“.

ГРАВЧЕВСКИ ВЛАДИМИР (1936 – 1978)– актер

 

Гравчевски, Владимир (1936 – 1978),
актер со огромна љубов кон театарот, кој покрај својата актерска дејност, несебично ја ширеше љубовта кон театарот кај младите. Несебично пренесувајќи го своето големо познавање на законитоста на театарот врз аматерите – членови на Младинската сцена, истата стана расадник на нови
кадри за битолското глумиште, а воедно и за македонското. Режирајќи претстави на Младинската сцена, со својата студиозна работа со секој актер, ја всади љубовта кон театарот кај овие млади луѓе, кои животниот пат по завршувањето на Академијата за драмски уметности го продолжија како зрели актери на сцената на битолскиот театар.
Роден е во Велес, во 1936 година.
Основното и средното образование го завршува во својот роден град. По неколку сезони настапување во велешкиот театар, во 1961 година доаѓа во Битола и се приклучува кон колективот на Народниот театар. Прераната смрт во 1978 година ја прекинува неговата животна развојна линија.
Во историјата на битолскиот театар остана како актер со огромна љубов и волја кон театарот и како самопрегорен деец.
Во периодот во кој работи остава солиден опус на креирани ликови: ликот на Голуб во „Вук Бубало“ од Бранко Ќопиќ (1962), Томче во Чорбаџи Теодос од Васил Иљоски (1962), Кулин во „Бура“ од Н. Островски (1963), Колин Тарбет во „Светлиот пламен“ од С. Мом (1964), Родриго во „Отело“ од Вилијам Шекспир (1970), Мимискит во „Нечиста крв“ од Б. Станковиќ (1971), Џим Скат во „Нашето бебе“ од Н. Мајо (1972), Пера Калиниќ во
„Госпоѓа министерка“ од Б. Нушиќ (1973), Херман Милер во „Две кристални чаши“ од И. Раос (1974), Пијаниот граѓанин во „Изгубеното писмо“ од Јон Лука Караџале (1975), Матичарот во „Свадбата на Мара“ од В. Костов (1976), Јаблан во „Фамилијата Бло“ од Љубинка Бобиќ (1976) и др. Негова последна ролја беше ликот на Темелко во „Време за пеење“ од Петре М. Андреевски (1977). Како режисер потпишан е на претставите „Незакопани мртовци“ од Ж. П. Сартр (1969), „Кој ќе го спаси орачот“ од Ф. Гилрој (1971), „На отворено море“ од Славомир Мрожек (1972), „Две кристални чаши“ од И. Раос (1974), „Четворка“ од Славомир Мрожек (1976) и др.

Ангелина Иванова ( 1928 – 2017 )

 

18.o7. 2017

Велат дека сите ѕвезди, без разлика дали биле големи или мали, еден ден ќе згаснат!

Денес во 18.o7. 2017 год, на 89 годишна возраст згасна една од ѕвездите на Драмски од минатиот век, Ангелина Иванова!

Ангелина Иванова е родена на 21 март 1928 год. во Крушевац. Завршува трети клас гимназија во 1946 година. Работи на Куклената сцена, во Младинско-детскиот театар и Драмски театар Скопје. Во Драмски театар работи се до пензионирањето, каде одигра повеќе од 80 улоги.

Селективна театрографија: Самовила Добрана (Волшебната гусла, 1954); Самовила Зеленка (Маѓепсникот од Оз, 1954); Смешко (Снежана и седумте џуџиња, 1954); Госпоѓа Бедвин/ Четврто сираче (Оливер Твист, 1954); Сојка (Шекерното дете, 1955); Султанија Бурдулбурдул (Аладин и волшебната ламба, 1955); Папагал Полинезија (Доктор Долитл, 1956); Оган (Волшебното килимче, 1957); Самовилата на убавината (Трнорушка, 1958); Елена (Кога бранот бучи, 1960); Вражалка/Дама/ Искуство (Авторбиографија, 1961) Госпоѓа Бамбли (Оливер Твист, 1963); Лај Му (Украдениот принц и Изгубената принцеза, 1963); Мирса (Бегалка, 1965);Жена (Богомилска балада, 1965); Госпоѓа Ерблеј (Кројач за дами, 1965); Баба (Дундо Марое, 1966); Марина (Бумеранг, 1969); Втората вештица (Макбет (1969); Шарлота (Оскар, 1970); Селанка (Богунемили, 1971); Костадинка (Свадба, 1972); Урганила (Јас, Клаудиј, 1972); Босица (Хамлет од Долно Гаштани, 1973); Црно срце (Најголемиот подвиг на витезот Сукало, 1974); Госпоѓа Травиќ (Нарачана комедија, 1974); Анѓа Врчек (Полнета птица, 1982).

Нека ти е вечна слава!

Крум Стојанов ( 1917 – 1996 )

 

Крум Стојанов
Актер
Роден: 6 март, 1917, Скопје, Македонија
Починал: 4 декември 1996 година, Скопје, Македонија
Добитник е на наградите: Стериина награда за најдобар актер

КРУМ СТОЈАНОВ (СКОПЈЕ 1917/1996)

Крум Стојанов е едно од најпознатите имиња на Македонскиот театар воопшто, кој најпрвин студира архитектура, а потоа глума на Драмското студио во Белград, па со професионална актерска дејност започнува да се занимава во 1942 година. Тогаш станува член на Народен театар во Скопје, играјќи на сцената крај Вардар релативно кратко време. Подоцна се приклучува кон партизанската уметничка група Кочо Рацин, каде учествува заедно со неколкумина постари драмски уметници во поставувањето на темелите на Македонскиот народен театар. Една година работи и во Обласниот македонски театар во Горна Џумиа (денешен Благоевград Пиринска Македонија), на чија сцена режираше и толкуваше повеќе ролји, во дела на А.Панов, М.Горки, Б.Нушиќ… Скоро една деценија со забележан успех игра и во Белградското драмско позориште како еден од водечките актери во овој своевремено највитален театарски колектив на екс Југославија.

Во Драмскиот театар од Скопје преминува заедно со поголема група актери од МНТ (1964), каде настапува повеќе од две децении и во кои се пензионира постигнувајќи ја својата најголема афирмација, не само на македонскиот, туку и во екс Ју просторот, добивајќи двапати едноподруго две Стериини награди за глума. Добитник е и на нгаградата 11 Октомври за животно дело, Златен прстен со ликот на Љубиша Јовановиќ, а има добиено и две награди од владата на НРМ.

За осведочените негови актерски вредности најпофално се искажуваат поголем број реномирани југословенски театарски и други критичари и тоа од форматот на еден Јосип Видмар, потоа Ели Финци, Велиборг Глигориќ, Лука Павловиќ, Драган Јеремиќ, Јозо Пуљезовиќ…

Крум Стојанов му припаѓа првостепено на реалистичниот стил на глумата, но во една посовремена варијанта. Тоа би значело дека неговата глума се стреми кон модерна експресија. Во играта на овој сестран театарски творец (освен со актерско се занимава уште и со режија и со сценографија) се чувствуваат силни индивидуални акценти како и способности за смели скокови во мисловните длабочини, постигнати со бескрупулозната студиозност во креирањето на секој лик. Затоа не е воопшто претерано, ако се каже дека Крум Стојанов изненадуваше со оригиналниот артизам, широкиот распон на театарски култура и талент, посебната физиономија, со точните трагични и полни со вирутозност тонови…

Своите најуспешни актерски реализации ги постигнува во Драмскиот театар: Клисарот во монодрамата на М.Сореску, Богот во “Адам Ева и Јов” од Б.Ѓузел, Аџи Трајко во “Бегалка” од В.Иљовски, Ел. Илустристими во “Карпискито министер” од К.Чашуле, Агатон во “Нажалена фамилија” од Б.Нушиќ…

На сцената на МНТ остварува позначајни ролји во дела од Горки, Шекспир, Остовски, додека во Белградското драмско позориште се истакнува во претстави на текстови од современо западно-европска драматургија.

Своевремено Стојанов се занимаваше и со радио драмско творештво, режирајќи поголем број радио драми во кои беше и чест гостин како актер.

 

Филмологија:

Мали човек (1957),

Време без војна (1969)

Сослусуванјето на зелезницарот (1977).

Режија: Слободан Унковски
Писател Горан Стефановски

 

ПОПОВСКА ЈОАНА – (1943) актерka –

 

Поповска, Јоана (1943),

актерka – првенка на Народниот театар – Битола, која со еднаков успех настапува во дела од различни жанрови. Подеднакво се експонира и во дела од антиката, комедијата, психолошката драма и трагедијата, наметнувајќи се со својата инспиративна игра и со својот богат сценски темперамент.
Родена е во 1943 година, во Битола. За првпат на сцената на Народниот театар – Битола се појавува како петгодишно дете, играјќи го ликот на детето во претставата „Печалбари“ од Антон Панов (1948), а на
шеснаесет години, заради извонредниот талент, станува редовен член на колективот на Битолскиот театар (1960) и скоро две децении е на самиот врв, играјќи мошне интензивно и без здив. Со зачудувачка леснина и спонтаност, со богати внатрешни пулсации, со неисцрпна фантазија ги креира ликовите од античката, странската и домашната драматургија.
За тоа потврда е наградата на град Битола „4 Ноември“, доделена за ликот на Катерина во „Бура“ од Н. Островски (1963).
Најзабележителни остварувања кои се издвојуваат во огромниот список на одиграни ликови се: Катерина во „Бура“ од Островски (1963), Офелија во „Хамлет“ од В. Шекспир (1966), Дездемона во „Отело“ од В. Шекспир (1970), Петрунела во „Дундо Марое“ од М. Држиќ (1972), Живка во „Госпоѓа министерка“ од Б. Нушиќ (1973), Електра во „Агамемнон – Електра“
од (1976), Вера во „Елена Ќетковиќ“ од (1976), Мара во „Свадбата на Мара“ од В. Костов (1976). Со зачудувачка леснина и спонтаност, со бујна разиграност и фантазија креира ликови од детската драматургија: Див-
на во „Педаче“ од Љубиша Ѓоќиќ (1973), Мери во „Сенката на Господинот Вип“ од Ад. Грејданус (1974), Пипи во „Пипи долгиот чорап“ од Астрид Линдгрен (1975) и Дороти во „Големиот волшебник“ од А. Фраибаум (1978).
Во периодот од 1978 – 1995 година таа го напушта театарот под Пелистер и
преминува во драмата на Македонскиот народен театар – Скопје. Но и покрај тоа, таа како гостин со несмален интензитет и соживеаност го игра ликот на Велика во „Пиреј“ од Петре М. Андреевски (1982). И по нејзиното пензионирање, таа интензивно продолжува да настапува, останувајќи верна на својата битолска публика.

Настапува во мошне забележителните претстави: Велика во „Бегалка“
од Васил Иљоски (1995), Контеса де Латур во „Одам на лов – апансаз“ (1995), Џеси во „Добра ноќ, мајко“ од Марша Норман (1996), Аманда Вингфилд во „Стаклена менажерија“ од Тенеси Вилијамс (1997), Анита во „Антигона во Њу Jорк“ од Јануш Гловацки (1997), Мајката во „Мачка на вжештен лимен покрив“ од Тенеси Вилијамс (1998), А во „Три високи жени“ од Едвард Олби (1998), Варвара Жешкова во „Последните селани“ од Петре М. Андреевски (1998), Вајолет во „Паметењето на водата“ од Шила Стивенсон (2000),
Ани во „Дама за еден ден“ од Олег Данилов (2003), Војвотката од Јорк во „Ричард III“ од Вилијам Шекспир (2005), Аграфена Кондратјевна во „Банкрот“ од А.Н. Островски (2005), Мери Каван Тајрон во „Долго патување во ноќта“ од Јуџин О’Нил (2006) и др.
Богатото креативно присуство е забележано во дуодрамата „Столови“ од Е.
Јонеско (2002), која по прераната смрт на Сребре Ѓаковски, продолжува да ја игра како монодрама. Со улогата на Мара во „Свадбата на Мара“ од В. Костов (1976) го постигнува најголемиот успех. Само во една година (1977) освојува три врвни признанија: наградата „Златен ловоров венец“ на МЕС Сараево, Стерјината награда за најуспешна актерска креација и највисокото републичко признание „11 Октомври“.
Со својата оргиналност, неуморност, внесувајќи се во секој лик, се здобива и со три артистички награди и наградата „Војдан Чернодрински“ за животно дело, а со претставата „Трите високи жени“ од Е. Олби, со престижната награда „Ристо Шишков“ за најдобро актерско остварување. Трипати ја добива наградата „Европски актер“. Во 2010 година на
фестивалот на монодрама во Отешево ја добива наградата за животно дело „Европски актер“.

Митко Маџунков 1943 – писател

 

Награди за Животно дело

Добитник на наградата  Војдан Чернодрински за 2017 година

Роден е во Струмица, 19 март 1943 година.

Со гимназиско образование се стекнал во Струмица, а дипломирал на Филолошкиот факултет во Белград, на отсекот за светска книжевност со теорија на книжевноста. Работниот век главно го поминал во Библиотеката на град Белград. Некои книги првично му се објавени на српски јазик.

Добитник е на повеќе книжевни награди и признанија, меѓу кои се и следниве: „Исидора Секулиќ“, „Рациново признание“, „Војдан Чернодрински“ за најдобар текст (двапати), награда за роман на годината (двапати), награда за книга на годината (двапати), „Годишна награда на град Струмица“, државната награда „11 Октомври“ и други.

Вечерва ја добива наградата за животно дело на Македонскиот театарски фестивал „Војдан Чернодрински“. Овој фестивал ќе го памети Митко Маџунков по трилогијата „Вечна игра“, која е сочинета од пиесите „Големиот смок“, „Сенката“ и „Пуста земја“, изведени во Прилеп во 1986, 1988 и 1989 година. Две од овие пиеси се носители на наградата „Војдан Чернодрински“ за најдобар текст.

Освен што зазема врвно место во литературата со своите раскази, романи и есеи, Маџунков припаѓа и на театарот, а за тоа сведочат и неговите пиеси „Пат за Лихнидос“ и „Чудо големо“, со праизведби на сцената којашто е, како што вели самиот, блиска до неговите детски игри и која е за него матична во буквална смисла на зборот, а тоа е театарот „Антон Панов“ во Струмица. Пиесата „Мелница“ е прикажана на сцената на Македонскиот Народен Театар, а „Портата на Леден“ веројатно ќе ја отвори новата сцена во неговата родна Струмица.

Во печатената верзија на „Вечната игра“, во еден брилијантен есеј што му го посветува на театарот, академик Маџунков ќе напише: „И ако некој се чуди од каде во моите драми толкава склоност кон епското и алегориското – инаку несвојствено за значителен дел од моето творештво – одговорот треба да го бара токму тука, во обидот да се создаде нов национален театар врз темелите на античката и старата европска традиција, збогатен со нови, препознатливи значења, традиција во којашто зборот и неговата мелодија и јасниот однос кон митологизираната стварност, и паганска и христијанска, треба да дадат одговор на важните животни прашања“.

Значајни домашни и европски познавачи на литературата ќе напишат дека со Маџунков, ние сме во одминатиот и незбиднатиот свет, во татковините кои нѐ бараат нас, а не ние нив, во сите солуции во кои личноста оживува од историјата, од естетиката, од стварноста или илузијата.

Маџунков владее со јазикот и нарацијата, користи префинета стилистика, прецизна дескрипција и култивирана, на моменти брилијантно орнаментирана синтакса. Ширејќи ја сферата на стварноста до бесконечност и истовремено ширејќи ја сферата на фантастичното до крајните граници на стварноста, Митко Маџунков создаде дела со антологиска вредност.

Слично како неколкумина еминентни светски писатели, Маџунков го доживува светот како сплет на некохерентни случувања, како лавиринти кои не признаваат површински каузалности и последичности, како разбиена целина која се растурила во безброј нееднакви делови, како одблесоци од распаднат универзум кои најпрво треба да се пронајдат, па со поместување и пресвртување да им се одреди и протолкува местото. Таков однос кон инспирациите, таков став кон неисцрпното богатство на психолошките состојби и таква надмоќ над среќно воочените односи може да си дозволи само писател со вистинска доверба во својата надареност и во своето книжевно образование.

Во „Пригодна арс поетика“ од книгата „Дрвото на Нарајана“, Маџунков ќе ни каже дека неговото дело е исткаено од повеќе тематски целини кои меѓусебно се преплетуваат: едната е семејниот круг, втората е метафизиката на соништата, третата е алхемијата на зборовите, четвртата – малограѓанскиот свет, петтата е урбанизираното општество, шестата е војната, седмата е љубовта, осмата е арс-поетиката, а деветтата – смртта. Сите тие целини имаат свои делти составени од повеќе ракави – мотиви, а ним им одговараат исто така разгранети обработки или сижеа кои бараат соодветен стил; и ако оние кохезиски сили кои ги поврзуваат сите мотиви се доволно јаки, останува само да се надеваме дека во него има доволно енергија која еден ден ќе не врати во заедничкото средиште, во новиот почеток или во „родителскиот имот“.

Митко Маџунков со своето исклучително дело плови со радарска точност низ столетијата и епохите, откривајќи ја историската егзистенција на овој народ и осмислувајќи ги сите оние судбински нешта што ја прават оваа земја таква каква што е, кревајќи ја од приземноста кон небесата, од ништожноста кон ѕвездите.

Покрај драмските дела, Митко Маџунков е автор и на збирките раскази „Чудна средба“, „Убиј го зборливото куче“, „Меѓата на светот“, „Парадоксален сон“, „Дрвото на Нарајана“, „Даровите на небото“, „Грабнувањето на Европа“, „Астрагали“, на романите „Кула на ридот“, „Кон другата земја“, „Домот на Александар“, „Времето на ирвасите“, „Птиците од ланските гнезда“, како и на збирките есеи „Штркот единак и неговото јато“, „Чехов или тајната на раскажувањето“ и „Родното место на литературата“.

Чудесно совпаѓање е тоа што во годината кога македонскиот театар достојно му се оддолжува на големиот писател, издавачката куќа „Три“ го заокружува проектот „Избрани дела“ од Митко Маџунков во десет тома, со печатењето на неговите седум драми, во кои младите театарски ентузијасти и почитуваната македонска публика ќе го препознаат и сопственото време.

Та нели театарот е миг, но играта е вечна…

 

Струмичкиот академик, јазикот го истакнува како основен атрибут на секој народ, така што ако постои јазична небрежност, секој народ ќе биде разнебитен.

(Струмица, 1943 година).

Раскажувач, романсиер, драмски автор, есеист. Основно и средно училиште во неговиот роден град, а тој дипломирал на Филолошкиот факултет во Белград, отсек компаративна книжевност и теорија. Литературна кариера започна во Белград во 1965 година, приказни Воскресение. Повеќе од триесет години, се до неговото пензионирање, тој работел во градската библиотека.Објавил книгата раскази А чудна игра, го убие govorljivog куче (награда “Исидора Секулиќ” 1973), Отаде плевел облаци триптих на куса проза Meѓa совет (Расин признавање, 1985) парадоксално спиење, Вуд Нарајана, драма Биг Smuk (награда “Војдан Чернодрински”, 1986), сенка (истата награда, 1988), земјиште за отпад (трилогија вечната игра), Стави Лихнидос, Мелница, Чудо многу, романи Кулата на ридот, Александров дома (романот “Децата на радоста”, 1992), Ка друга држава (од книгата на македонската книжевна фондација, 1993), на возраст од ирваси, како и книги есеи Рода единици и своето стадо и Чехов или тајната на раскажување.

Тој има постигнато многу успешна кариера, во која се бори за македонскиот јазик и неговите вредности да ги изведе на најдобар и најпристапен начин на луѓето. Досега тој има објавено дваесетина збирки раскази, романи и драми, а добитник е и на десетина значајни награди. Последното дело на Маџунков, кое е вбројано во низата со награди е „Роман на годината“ за 2012.Тој исто така е член на МАНУ,и е шеф на Лексикографскиот центар на Академијата.

По повод 65 јубилеј на Струмичкиот Народен театар, во поставка е драмата на Маџунков „Вечна игра“, каде тој објаснува какво е чувството на враќањето дома, а исто така и на театарските штици. Тој информира дека е изненаден од актуелноста на она што било напишано пред многу време, односно на актуелноста на драмите кои ги претпочитал како „Големиот смок“, „Сенката“ и „Пуста земја“.

Јосиф Јосифовски (1927–2001)

 

Јосифовски, Јосиф (1927-2001), актер кој долги години беше носител на главниот репертоар на Народниот театар од Битола. Препознатлив по неговата маркантна фигура, со бујниот баритонски глас, живиот и ведар темперамент и со страста која провејуваше скоро низ сите ликови одиграни на штиците што живот значат.

Роден 1927г. во Велес. Во 1960г. станал член на колективот на Народниот театар – Битола. Тој беше еден од водечките актери на битолскиот ансамбал и долго време носител на репертоарот. Co својот раскошен и еруптивен талент одигрува повеќе насловни и водечки улоги. Неговата трансформација од лик во лик, со сериозноста кон пристапот, со свежината и чистотата ги постигнувал највисоките дострели во градењето на ликовите Клаудие во „Хамлет” од В. Шекспир (1966 и 1989), Франц во „Разбојници” од Ф. Шилер (1967), Јаго во „Отело”од В. Шекспир (1970), Сади во „Дундо Марое” од М. Држиќ (1972), Еротие во „Сомнително лице”од Б. Нушиќ (1978), Императорот во „Подземна република” од Јордан Плевнеш (1991), „Професионалец” од Д. Ковачевиќ (1990), дуодрамите „Партија реми” од Дин Ли Кобру (1986), „Виенско танго”оџ, П. Турини (1987) и др.
Импозантни партии дал и во филмовите „Пред дождот” и „Прашина”. Добитник е на наградата „Војдан Чернодрински” за животно дело.
ЗНАЧАЈНИ ЛИЧНОСТИ ЗА БИТОЛА составувачи: Ленче Андоновска, Науме Горгиевски, Благој Николов, Трајко Огненовски, Гордана Пешевска, Анета Стефановска, Светлана Талеска; превод на англиски Весна Милевска

Национална Установа Универзитетска Библиотека „Св. Климент Охридски“ – Битола

ИВАН МАЗОВ ( 1923 – 1977 )

 

 

ИВАН МАЗОВ театарски критичар, публицист, писател

(07. 01. 1923, Кавадарци – 14. 02. 1977, Цеље).

Дипломирал на Високата политичка школа во Белград (1948). Бил прв главен уредник на „Млад борец“ (1944), главен уредник на „Трудбеник“, уредник на „Социјалистичка зора“, на Радио Скопје,на „Партиски живот“, на „Нова Македонија“, работел и на други општетсвени и културни должности. Од 1960 до 1977 пишувал театарска критика во „Нова Македонија“, објавувал во „Современост“,„Хоризонт“, „Вечерен репортер“, „Културен живот“, „Бирлик“, „Флака е влазнимит“, „Разгледи“, „Јехона“, „Политика“, „Вјесник“, „Око“, „Сцена“, „Позориште“, „Одјек“, „Вечер“, „Ослобоѓење“… Пишувал и проза, патеписи, текстови и трудови за современиот македонски јазик. Добитник е на наградите „Крсте Мисирков“ (1969), „Мито Хаџивасилев-Јасмин“ (1973) за театарско-публицистичката работа. Бил член на разни одбори и тела за театар, потпреседател на Сојузот на театарските критичари и театролози на ИТИ за Југославија (1975/76/77), а од 1978 до 1988/89 овој Сојуз, во рамките на Југословенскиот театарски фестивал „Стериино позорје“ доделуваше награда „Иван Мазов – Климе“ за годишен критичарски опус. Автор е на четири книги со раскази и патеписи, застапен е во повеќе избори, а во четири книги (од Одбрани дела во шест книги) е поместен избор од неговите театарски критики („Култура“, 1982) со наслови: „Сцена на животот“, „Сцената – тврда почва на животот“, „Сцената и човекот“ и „Сцената и современоста“. Автор е на околу повеќе од три илјади текстови. Бил член на разни театарски и оценувачки комисии и претседател на жирито на МТФ “Војдан Чернодрински” (1970).

Во македонската историја од огромно значење се неговите патеписи, „По трагите на Евлија Челебија“, низ Бугарија, Грција и Албанија, во време кога за макледонското население во овие земји се молчеше, или на бикло кој од Македонија му беше речиси забранет пористап. Облавен се и во книгата под заебочки наслов „Размеѓани колепки“ („Современост“, 1978). Автор е и на изборот „Убавината на виното“, песни на поети од светот кои како гости на Струшките вечери на поезијата ја посетиле Тивешијата.

Познат е и како страстен почитувач и истражувач на македонскиот јазик за кое имаат пишувано и Блаже Конески и Трајко Статаовски.

Бил дописник на „Нова Македонија“ од Атина и дописник за Балканот од големата војна во Алжир.

Домот на културата во Кавадарци повеќе од три децении е именуван како „Иван Мазов-Климе“, а една улица во родното Кавадарци го носи исто неговото име.

 

ВЕНКО АНДОНОВСКИ – професор, писател

 

ИНТЕРВЈУ

ВЕНКО АНДОНОВСКИ

Роден 30 мај 1964 Куманово, Република Македонија
Занимање македонски писател, раскажувач, романописец, есеист, критичар и книжовен теоретичар.

Творештво

Венко Андоновски дипломирал на Филолошкиот факултетБлаже Конески“, во Скопје. Тој е доктор по филолошки науки и работи како професор на Филолошкиот факултет „Блаже Конески“ во Скопје. Андоновски е член на Македонскиот ПЕН центар. Во 1990 година постанал член на Друштвото на писателите на Македонија.

Папокот на светот во земјата на чудата

Со професорот Венко Андоновски трагавме низ граничните области на личниот и општествениот живот и пронајдовме траги кои ја дефинираат тенката линија меѓу реалноста и фикцијата.

Бескомпромисен во секој аспект на животот, Венко Андоновски создаде имиџ на тврдокорен интелектуалец кој не страда од желбата да им се умилкува на моќните елити. Сам и свој, доследно ја гради професорската и книжевната кариера на прозаист, драмски писател и литературен критичар. Како мајстор на книжевниот занает отсекогаш бил растргнат на повеќе страни. Романот за Тоше Проески го пишува паралелно со сцените за драмата „Господа Глембаевски“. Често го гледаме во улога на критичар на секојдневјето и промотор на новите книжевни дела и појави. Се врати и кон пишувањето колумни во дневниот печат.

Едновремено, на Филолошкиот факултет „Блаже Конески“ редовно на своите студенти им држи предавања со интересни, често и провокативни теми. Студентите му возвраќаат со голема посетеност на неговите предавања и со огромна почит на неговата личност. Навистина е тешко да се направи список со сите книги и текстови кои ги објавил, уште потешко е да се набројат белешките кои не успеал да ги врзе во компактно книжевно дело.

Сепак, неговото животно искуство зрачи не само од неговите писанија, туку и од неговите зборови. За „Лајф-магазин“ зборува отворено, директно и без пардон. Тука ги забележавме неговите ставови зад кои отсекогаш стоел, стои и понатаму ќе стои, без разлика како тие ќе бидат прифатени од другите луѓе.

  • Ако тргнеме од локацијата каде го правиме разговорот, како излезе годинава две Ваши драми да бидат поставени во Драмскиот театар во Скопје, од кои едната веќе е на репертоарот, а другата се подготвува за наесен?

Прво имаше идеја да се предложи текстот „Олово на перница“, посветен на покојниот Димитар Станкоски, режисер и мој пријател. Таа претстава му е посветена нему затоа што тој ја даде идејата. Кога одев кај него во посета во домот „Сју Рајдер“, имаше двајца ликови кои беа кревет зад кревет, а кои никогаш не си ги имаа видено лицата. Тој ми остави аманет да напишам претстава за нив затоа што тие двајца луѓе кои никогаш во животот се немаа видено се караа како да се знаат со години. Тоа е првата идеја и идејата беше да се постави во Драмски, но не можеше бидејќи Министерството дава средства само за една претстава, а јас веќе ја имав пријавено „Господа Глембаевски“, тоа е текстот што сега го работам и кој сакам да го направам да биде една студија на нашето време, значи време кое произведе максимални богаташи и максимална сиромаштија, и сакав фактички да видам дали Крлежа би можел, кога би бил Македонец, да се вклопи во таа наша слика во која има максимални богаташи и максимална сиромаштија, а нема средна класа.

Едниот проект отиде како приватен проект, односно како проект од Битола преку Тихо Стојановски, а другиот проект е регуларно пријавен во Драмски театар и тој го чекаме наесен да се финализира. Текстот е речиси готов и се надевам дека наесен ќе имаме нешто конкретно во рака, односно дека ќе почнат првите проби на текстот. Во секој случај, јас сум познат по тоа дека правам секогаш по два текста одеднаш, односно едниот е порано напишан, другиот е потазе напишан, но ги пласирам во еден ист момент. Не е точно дека секоја година пишувам драмски текст.

  • Сепак, во последниве 15-ина години се сторија десетина драмски текстови. Дали пишувањето драми доаѓа како излез од Вашиот секојдневен професионален живот?

Имам една среќа што другите писатели ретко можат да ја имаат. Среќата се состои во тоа што пишувам романи, пишувам и драми, а пишувам и научни студии. Значи, благодарејќи на тоа што сум полиграф, имам време во еден живот на некој начин да спакувам три животи. Но нема ред во таа работа. Некогаш излегуваат две драми една по друга, еве, на пример, роман не сум напишал веќе седум години. Наесен веројатно ќе се појави романот што го најавувам веќе долго време, кој е поврзан со судбината на Тоше Проески. Кога немам роман пишувам драми, кога немам драми пишувам научни студии, кога немам научни студии пишувам учебници и така цело време сум зафатен.

  • Се случило ли да немате ништо за пишување?

Таков момент досега не ми се случил. Дури имам голем проблем да си барам резервно време и да не можам да го најдам. Многу ми е жал што многу работи ќе останат незапишани затоа што сè си има свое време кога треба да се запише. Ако напишеш белешки и ако тоа го ставиш во тетратка, па ќе кажеш ќе се навратам по некое време, многу често се случува на таа белешка воопшто да не можеш да најдеш контекст и да ја реконструираш. Така пропаѓаат многу идеи.

  • Излез има во дневните весници и колумните. Повторно се вративте кон пишувањето колумни?

Колумната за мене е нешто што е најважно во тој дневен импулс за пишување затоа што таа прави една чудна работа – таа фактички те тера секој ден да размислуваш на актуелни теми, а еднаш неделно да мора да седнеш и да срочиш три страници текст. Се сеќавам на еден мој професор кој ми велеше вака: „Си го трошите попусто талентот со колумните. Треба да седнете да пишувате роман“. Меѓутоа, не е секогаш така, затоа што во моментот кога ќе седнеш да пишуваш роман и ако имаш празна страница пред себе, тогаш те фаќа уплав. Колумните се тренинг за да можеш да го направиш другото. Покрај тоа, имаат и една психотерапевтска димензија – се ослободува човек од многу фрустрации.

  • Токму во колумните можат да се прочитаат Вашите критички согледувања на нашето време, кои ги објавувате во најкратка, но најдиректна форма токму во колумните. Што е тоа што Ве мотивира дел од секојдневјето да го ставите во пишана форма?

Неодамна имав прилика да си ги пролистам книгите со моите колумни што се веќе објавени и забележав една работа: половина од работите кои ги пишувам во расказ, во роман и во драма, дури и цели реплики има, јас веќе сум ги нотирал во колумните. Но, таму не се развиени во некоја уметничка форма. Таму се ставени само во функција на некоја дневна политика за нешто да се објасни или да се даде пример за нешто што не чини. Така што мислам дека колумните за мене се некој резервоар кој ми ги прибира темите за литературните дела и мислам дека моите литературни дела на некој начин зреат преку тие колумни. Многу пати во тие колумни, два-три реда се, не е повеќе, многупати во моите колумни во два-три реда се наоѓа јатката на некое мое идно дело.

  • Доаѓаме до темата на актуелниот број на „Лајф-магазин“, а која гласи „Земјата на чудата“. Тоа е една синтагма која има повеќе референци со Вас, и во однос на драмските текстови, како „Кандид во земјата на чудата“, и во однос на романот „Папокот на светот“. Која е Вашата замислена „земја на чудата“ или, пак, таа има некоја реална основа?

Секогаш кога сум ја користел синтагмата „земјата на чудата“, секогаш прво сум мислел на Луис Керол и на „Алиса во земјата на чудата“. Тоа била мојата стартна основа и секогаш сум се прашувал како може еден човек кој, пред сè, е математичар, да направи таква фикција, како што е направена во тоа дело. За мене „земјата на чудата“ почна да станува земја на чудата во една негативна смисла. Сите ние од чудото очекуваме да ни донесе некој бенефит, односно некоја неочекувана среќа во нашите животи.

Меѓутоа, Македонија стана земја на чудата во една негативна смисла. На пример, можно е од утре со закон да ни кажат дека не е вторник, туку дека е четврток и дека со закон веќе нема среда како ден во неделата. Така што „земјата на чудата“ кај мене значи негирање на елементарната човекова логика. Ние секој ден во весниците гледаме и читаме и следиме дека постојат човечки судбини во кои нема елементарна логика. И тие луѓе едноставно не можат да го објаснат својот несреќен крај, значи говорам за трагични приказни, освен со тоа дека се случило чудо во нивните животи. Одеднаш доаѓа некој закон којшто животот им го претвора во пекол, им го претвора во некое чудо, така што кога ја пишував „Кандид во земјата на чудата“, мислев на таква Македонија. На земја на негативни чуда.

Иако, морам да кажам, кога говорам за „земја на чудата“, најверојатно во новиот роман ќе има и едно поинакво чудо. Никој не може да објасни какво е тоа чудо да се роди таков човек, како што беше Тоше Проески и какво е тоа чудо да се изгуби на тој начин како што се појави. Ние сите мора да одговориме на тоа прашање, мора да сфатиме дека тоа чудо ни го дарил Господ, како што ни ги дарува чудата секој ден. Да бидам целосно концизен и јасен – ние живееме во свет кој самиот по себе е чудо! Нема ниту еден рационален одговор зошто пченичното зрно кога ќе се стави во земјата про’ртува на точно одреден датум, и на ниеден друг датум, и во ниедна друга годишна доба. Самата вегетација, самиот живот, самото тоа што ние сме овде е веќе чудо.

Меѓутоа, интересно е како ние светот го сфаќаме како да треба да постои, како да не е чудо, како да е нешто амортизирано, како да е анестезирано. Прво, самиот податок што јас, токму јас седам овде и говорам за овие работи укажува на една многу чудесна математика. Во еден грам сперма има над пет милиони сперматозоиди. Како се случило токму тој да дојде до таа јајце-клетка, па од другата страна има иста комбинаторика и еве сега јас да пишувам драми, да разговарам со тебе. Ние веќе имаме добиено премија со тоа што сме родени. Ние веќе сме чудесни со тоа што рулетот на животот нè исфрлил тука каде што сме. Затоа мислам дека претеруваат луѓето кои бараат чуда покрај тоа чудо на животот, и чудото на светот.

  • Сега, тоа чудо на животот постои наспроти „папокот на светот“, или паралелно со „папокот на светот“?

Мислам дека е паралелно затоа што постојат некои необјасниви работи. Како е можно оваа земја за која сите ние велиме, ако сме искрени, велиме вака: Кај ми даде Господ да се родам во оваа земја, баш тука, кога има многу поубави и поразвиени земји? Токму таа земја ги породи првите фрескосликари, првата писменост, првите богомили, значи оние кои беа дисиденти во однос на црковните норми, како е можно да постои Кокино, за кое уште не знаеме што е!

Значи, Македонија, или „папокот на светот“, како што јас ја именувам, самата по себе е едно од најчудесните чуда. Можеби тоа е земја која ни кажува дека фактички целиот свет е чудесен, а ова место тука е најчудесното од сите чудесни места. Многу сум горд што сум роден овде и немам идеи, како некои мои колеги-писатели, да пишувам скаредности за Балканот, да кажувам дека ние сме примитивци, дека водиме војни. Напротив, мислам дека ние сме најчудесниот дел од планетава затоа што знам како живеат и Американците и Холанѓаните и многу други, сум бил, сум прошетал и мислам дека таму нема чуда. Овде има!

  • Како човек како го доживувате, или го дефинирате контингентот на дуалитети, од дуалитети внатре во човековата личност, до дуалитетите во природата? (Сакаш да бидеш богат, а да не работиш.)

Без дуалитет би немало ни здрава личност. Ние сите ја сфаќаме личноста како нешто хомогено, затворено, стабилно. Не е така. Јас не можам да знам каква личност сум додека го немам другиот во себе. Затоа што додека јас живеам во некој свој свет за кој мислам дека тоа е свет на доблест, додека не ми дојде првиот пораз со кој треба да се соочам, јас нема да знам дека сум доблестен човек.

Второ, може да се случи порокот да излезе многу подоблестен од оние доблести кои сум ги живеел. Инквизицијата долги векови живееше во идеја, и тоа е темата на романот „Вештица“, дека нејзината доблест е најдоблесната доблест што може да постои. На крајот излезе дека таа доблест е една крвава пресметка со сите кои мислат различно. Така што без дуалитет нема развој на личноста и мислам дека е добро што тоа е така.

Мене ме ужасува кога ќе видам генерации млади луѓе кои се униформирани, направени според еден ист формат, и немаат ни скепса, немаат ни потреба да се сомневаат. Еве, сега е модерно да се каже дека светот не чини! И што со тоа!? Нема дуалитет, ја нема втората идеја дека можеби светот чини, а ние сме тие кои не чинат! Така што тука гледам добра шанса да се развие личноста. Личност која нема дуалитет во себе не е личност.

  • Како ја дефинирате двојната природа на вселената? Човештвото сè уште не знае дали светлината е честичка или бран!

Не е важно дали светлината е честичка или бран, но знам дека таа светлина мене ми прави стравотни трауми кога го гледам залезот на сонцето. Дали е честичка или бран, тоа нека одговорат астрофизичарите. Интересно е дека науката инсистира на едно од тие две решенија. Дури кога и двете би биле точни, во ништо не би се променила убавината на залезот. Науката може да одговори дали светлината е честичка или бран и веројатно некогаш ќе одговори, меѓутоа нема да може да ми одговори зошто сакам да го гледам залезот на сонцето. А на пример, изгрев не сакам! Има луѓе кои го сакаат обратното.

Мислам дека човечкото суштество, сепак, е родено за убавина и за уживање и дека треба да се посвети на тие прашања, а не мора манијакално да трага по она што е суштината на нештата. Така мислам затоа што, на крајот на краиштата, секоја радикална наука заглавува во еден вид научен тероризам којшто те принудува да прифатиш едно решение. Ако е доволно доблесна науката, на крајот ќе излезе дека сите патишта водат кон Бога. Односно дека има едно нерешливо прашање за кое нашите мозоци и нашите умови едноставно не се способни да пронајдат решение.

  • Колку на овој проблем се надоврзува поделбата на материјален и на духовен свет?

Ние немаме никаков доказ, еве колку векови постои филозофската мисла, на пример, триесет векови човекот систематски размислува за материјалниот свет, ние сè уште немаме никаков доказ дека материјалниот свет навистина постои. Апсолутно немаме никаков доказ од една едноставна причина – ние не сме објасниле што е материја! За материјата знаеме дека е атом, дека околу неговото јадро кружат електрони, но мислам дека тоа ништо не значи. Има еден многу прост факт. Има моменти кога човековото суштество живее во целосно материјален свет, а се чувствува дематеријализирано. Во моменти на тешка депресија, во моменти на тешко разочарување од нешто, има една тенка линија, а тоа сите сме го почувствувале, на која човек чувствува дека животот му е сон. И се прашува дали сето тоа што го гледа навистина постои, дали сето тоа што му се случува навистина постои.

Од друга страна, пак, имаме многу вивидни соништа од кои не можеме да се ослободиме, барем јас имам и многупати пред будење мислам дека сонот бил еден вид јаве. Тоа е онаа старата, уште во јапонската книжевност фиксирана дилема: дали јас бев пеперутка која сонува дека е човек, или сега сум човек кој сонува дека е пеперутка? Значи, ние немаме доказ дека ова што го викаме „материја“ навистина е сè што постои и дека тоа е она за што треба да се фатиме во нашите согледувања.

Второ, самиот податок дека сме смртни суштества значи дека ние ќе го напуштиме овој материјален свет, но никој од нас не сака да верува дека тоа ќе биде нашиот крај. Оттука веќе продолжуваат религиите, со „вечен живот“ и слично. Но, никој од нас не сака да се помири со фактот дека материјата е сè. И сите веруваме дека тоа е некој циклус кој ќе продолжи понатаму и веројатно ќе нè одржи живи. Самата смрт е измислена за да нè потсетува на тоа дека ние можеме да бидеме бесмртни. Така што материјата за мене не значи апсолутно ништо.

  • Што, од друга страна, значи зборот?

Зборот е најчудесното нешто што можело да ни се случи во овој свет на чудата, затоа што да се дојде до идеја дека може да се разговара за нешто, веќе подразбира идеја дека ти можеш да се одлепиш од светот и да го гледаш од дистанца. Библијата вели дека со зборот почнал светот. Зборот има творечка моќ – може да создаде цел космос.

Меѓутоа, како што живееме низ епохите, ние сфаќаме дека зборот има и една ужасно разурнувачка, деструктивна моќ. Имено, сè повеќе живееме во свет во кој зборовите како да служат да не се разбираме, а не да се разбираме. Како некој да сака да ни каже дека, покрај зборовите, можеби постои и една друга комуникација меѓу луѓето, а тоа е енергетска комуникација која може да ги замени зборовите. Знам дека ова може да звучи како на границата на парапсихологијата, меѓутоа јасно ми е дека со некои луѓе енергетски се разбирам без никаков збор, а со некои луѓе можам да потрошам тони и тони зборови, или да напишам и студии, и повторно да не се разбереме. Зборот е убав само тогаш кога е во служба на уметноста, на уметничките жанрови и само тогаш кога те води во некој друг свет различен од материјалниот.

  • На кој начин ја користиме моќта на зборот во нашето време? Дали тоа го правиме на правилен начин?

Мислам дека ние зборовите ги сведовме на обични монети. Како што во банка одиме да размениме евра за денари, или како да плаќаме сметка во банка. Мислам дека комуникацијата во денешно време ја сведовме на економска варијанта на комуникација со зборови. Денес има луѓе кои воопшто не користат зборови. Печалат пари, пишуваат цифри и не се способни за елементарен разговор. Од друга страна, има многу луѓе кои копнеат по обичен разговор и често велат „морам со некого да разговарам, морам некому да му се исповедам, ми треба разговор…“.

Мислам дека денешното време целосно го потцени зборот и дека тоа допрва ќе ни се врати, допрва ќе се види какви последици ќе остави тоа потценување на зборовите. А многу често премногу ги трошиме зборовите во политички говори, во реклами и слично. Внимавајте, во комерцијална реклама се користи зборот „совршенство“! Тој збор порано бил користен само во свети текстови. Зборот „совршенство“ се користел само во Библија, во Куран, во текстови кои носеле духовна широчина. Денес, кога гледаме „Топ-шоп“, ги слушаме зборовите: „Сакате да имате совршени мускули?“. Е, не можете да имате „совршени мускули“! Совршени мускули може да има само во светите книги, кај античките херои, во старите митови. Денес се чини дека ја излижавме вредноста на зборовите, како кај монетите кои многу често се користат и полека им се брише и реверсот и аверсот и веќе немаат ниту лице, ниту заднина.

  • Неодамна добивте награда за најчитан автор. Колку таа награда Ви е драга, имајќи предвид дека во денешно време владее мислењето дека не се читаат книги?

Многу ми е драга. И ќе кажам дека веќе една деценија знам дека сум најчитан автор во Македонија и секогаш кажувам – најчитан не значи и најдобар. Тоа сакам веднаш да се разбереме. Меѓутоа, мене ми е драга затоа што јас секогаш кога сум пишувал нешто, знам дека сум го пишувал за некого, да допре до некого. Смислата на комуникацијата е тоа што ќе го испратиш да стигне до некого. Дури и оние очајници што пуштаат порака во шише се надеваат дека тоа шише нема да се скрши и дека пораката ќе стигне барем до еден човек кој ќе ја прочита. Мене таа награда ми е драга затоа што е направена анкета во библиотеките низ Македонија. Значи, не во книжарниците каде што се купуваат книгите, туку во библиотеките каде што обично доаѓаат луѓе кои немаат пари да купуваат книги. Затоа велам дека таа награда ми е најдрага од сите награди што сум ги добил досега, дури и од „Балканика“, затоа што сега знам дека некој човек отишол во својата библиотека да земе книга од мене, која не е негова, ќе ја прочита и ќе ја врати. Значи дека нема пари да ја купи, а издавачите нека мислат, и државата нека мисли, зошто тие луѓе да немаат пари да си купат книга, зошто таа книга да не се спушти на некоја нормална цена, и онака нема профит од продажбата на книгите ниту за издавачот, ниту за мене како автор.

  • Од библиотека ќе се префрлиме на факултетот. Знаеме дека студентите многу Ве сакаат, и како професор и како писател. Што е тоа што Вие сакате Вашите студенти да го научат во животот?

Се обидувам да ги натерам да размислуваат пошироко од стереотипите. Книги има премногу… Еве, на пример, едно предавање на културолошките студии беше на тема – порнографија. Навалија над стотина студенти и веројатно мислеа дека ќе зборувам за порнографијата која тие ја имаат секој ден. На интернет можеш да си најдеш сајт и цел ден да гледаш порно филмови. Сепак, им објаснив дека порнографијата воопшто не е поврзана со телото. Идејата е дека секогаш кога предаваш нешто, се зема некоја тема со која ќе можеш да им ги прошириш видиците на студентите, за тие полесно да сфатат дека проблемот е многу поширок од тоа што на прв поглед е очигледно. Поентата на тоа предавање беше дека порнографија е сето она што ти создава невиден копнеж по тоа, а ти не можеш да го допреш. Ако гледаш порно-филм на сајт и на екранот на мониторот некои луѓе водат љубов, во секој момент кога ќе се обидеш со прстот да се вмешаш во таа ситуација, а копнееш да се вмешаш затоа што е најприродна човечка ситуација, тогаш ќе ја почувствуваш границата на виртуелната стварност. Така на студентите им објаснив дека порнографија е секој копнеж по нешто, или по некого, кое не може да биде допрено.

Порнографија е да копнееш по џип кој не можеш да го купиш. Порнографија е да сакаш да го допреш твојот декан да му поставиш прашање, а не можеш да дојдеш до него, не можеш да го допреш, не те прима. Порнографија е да сакаш да одиш кај претседателот на републиката и да му кажеш дека имаш само уште 200 денари во џебот, а да не можеш да допреш до него. Мислам дека од тоа предавање студентите си заминаа со целосно раширени сознанија дека телесната порнографија е само најситното делче од една економија која врти пари на она што е атавистичко. Убавото тело секогаш го привлекувало вниманието на луѓето. Меѓутоа, феноменот на порнографијата е многу поширок и тоа е социолошки феномен и што е најинтересно, сè повеќе станува политички феномен. Политиката ја користи порнографијата за свои цели.

  • Каков е Вашиот однос кон политиката?

Мојот однос кон политиката е познат затоа што и јавно сум изјавувал дека ми биле нудени врвни политички функции и секогаш сум ги одбивал затоа што верувам само во една работа – среќен е оној човек што може да заработува од онаа професија која навистина ја сака. И да живее од таа професија. И добра е само онаа држава која на секој што ја сака својата професија ќе му овозможи да си живее од неговата професија.

Политиката е зона на компромис. Политиката е зона на послушност. Не велам дека е лоша. Таква работа има и во фудбалот. Ќе ти кажат каде да играш и мора да си послушен и да играш таму каде што ќе ти кажат. Компромис не правиме само во политиката, туку и, на пример, во медицината. Ниту по мое, ниту по твое, и на пациентот ќе му кажеме една средна дијагноза за да не го трауматизираме. Сакам да кажам дека за мене политиката е неприфатлива затоа што, под број еден, не можам да правам компромиси и второ, не можам да се занимавам со организација на многу луѓе кога ни самиот себеси не можам да се контролирам. Во една драма имам 12 ликови во себе. Тоа е некој знак на потенцијална креативна шизофренија. Замислете, да говориш на 12 различни јазици низ 12 различни ликови и од тоа да направиш една хармонична целина. Значи, затоа сум убеден дека не треба да бидам ништо повеќе од уметник и затоа одбив доста атрактивни, и амбасадорски и министерски и пратенички, функции и тоа сум го кажувал и не го кријам, луѓето тоа го знаат и мислам дека политичарите полека ме избришаа од своите списоци, што е многу добро за мене.

  • Малку од духовната сфера, врз основа на рецептите на срцето, што е тоа што човек треба да го направи во животот?

Човек само треба да се обиде да не отстапи од самиот себе. Нема друга формула. Од 17 години се борам да останам тој што сум. Нападите се стравотни. Нападите прво доаѓаат од системот на школување. Во системот на школување има една ригорозна дисциплина која од тебе бара, ако не си за едно нешто да те направат за друго, или можеби си талентиран за едно, но на општеството му треба нешто друго. Затоа цело време се борам да останам она што сум сакал да бидам, а отсекогаш сум сакал да бидам уметник. Дури и не сум успеал да издржам докрај, бидејќи сакав да бидам музичар, а пишувањето е некоја моја резервна професија. Сепак, не отстапив од мојата желба. Уметник е уметник, а можеби е подобро што не станав музичар, што би рекол мојот пријател Михаил Ренџов, кој е и музичар и поет, кој вели: „Ти не си свесен колкав музичар си во литературата“.

  • На истата тема, но од спротивен агол, што е тоа што човек не би смеел да го направи во животот?

Тоа прашање е лично и субјективно и секој си ги поставува границите на тоа што не би требало да го направи во животот. Меѓутоа, ќе се ограничам на оние општости, кои веќе се познати, а тоа е – никогаш немој да го ограничуваш другиот околу тебе во она што сака да го прави. Дури и студентите и децата не ги ограничувам. Имав студенти кои жестоко ме критикуваа на почетокот од моите предавања, некои од нив продолжија да ме критикуваат, некои од нив со текот на времето станаа мои приврзаници. Ниту на едните, ниту на другите не гледам со никаков посебен гнев или со симпатија. Сами одбираат. Човекот е суштество кое треба да одбере. И тоа е единствената дефиниција. Кучето не може да одбере, мачката или лавот исто така. Импулсите, односно инстинктите ра ководат со нив. Човекот е суштество кое може да одбере и тука е неговата трагедија – што и да одбере, секогаш ќе се прашува дали го одбрал правилното. Мислам дека тоа е човечката суштина и не треба да прави нешто надвор од својата волја и копнеж. Треба само да го земе она што го сака – и ништо повеќе.

  • Колкави се границите на слободата на избор?

Слободата… Апсолутната слобода, според мене, е најтешкото ропство. Затоа што ако сè ти е дозволено, тогаш си најголем роб и нема да знаеш од каде да почнеш. Меѓутоа, има нешто што во животот се вика слобода на она по што копнееш. Според мене, има два глагола – сака и мора. Сите ние како човечки суштества се соочуваме со тие два глагола. Јас сакам многу работи, но јас морам утре да одржам предавања, или да сослушам луѓе кои не ми се пријатни, или нешто слично. Меѓутоа, идејата е никогаш да не се запостави глаголот сака. Понекогаш човек треба да каже „па и не морам тоа да го направам“, односно ќе го направам тоа што го сакам.

Имало денови кога сум имал преполна агенда во тефтерот и кога ќе ја погледнам и ќе ми стане јасно дека не можам целата да ја остварам, знаеш што сум правел? Сум се качувал во првиот воз, сум одел до Велес, не оти имам некого во Велес, ќе прошетам малку покрај Вардар и ќе се вратам назад. Тој ден јас сум го направил она што го сакам, а сум сакал да избегам од обврските. Затоа мислам дека формулата на среќата не е ниту во големи пари, ниту во големи проекти. Идејата е да си го сочуваш тоа мало „сака“ што секој ден тебе ти кажува што сакаш, а што не мораш. Така што треба да се најде баланс меѓу тие две нешта.

  • Кон што се стреми човештвото во услови на современата демократија?

Се стреми кон пропаст. Тоа е јасно. Демократија значи владеење на народот, во етимолошката форма. Меѓутоа, тука има напакувано доста стапици. Кога ќе го погледнеш народот ќе забележиш дека, како кај секој животински вид, има подобри примероци, има послаби примероци, има и никакви примероци. Затоа демократијата ја сфаќам како една многу перверзна стапица бидејќи не е можно да се оди напред со идејата дека секој човек има по еден глас. Не се сите луѓе исти и не се сите луѓе со исти капацитети. Кога би ја бранел спротивната теза, секако, би бил обвинет за елитизам. На пример, ако некој завршил 15 школи треба да има три гласа, а некој кој не завршил школо треба да има еден глас. Сепак, не е ниту така. Има умни водоводџии кои треба да имаат три гласа. Има академици во МАНУ кои не треба да имаат ниту еден глас.

Сакам да кажам дека ние немаме општествена решетка, или форма на уредување, која тоа би го регулирала. Демократијата е една обична измислица и фикција која никогаш не профункционирала. Знаеме дека постоела демократија и во античкиот свет. Која демократија!? Робови работат, другите уживаат, и тоа се викало демократија! А на што личи денешната демократија? Како може човек којшто убил тројца, и поради тоа избегал од државата, да има глас како што имам и јас!? Мислам дека не може така. Тука се држам до Сенека, кој вели: „Мнозинството гласа, а малцинството го движи светот напред“. Колку да е тоа парадоксално, малцинството во науката, во уметноста, интернирано по ќошињата на општеството, тоа прави некакви пронајдоци. Ќе направат добра претстава, ќе измислат гума со која ќе скокаш два метри во височина, или да возиш автомобил без да ги менуваш гумите… Тоа се луѓето кои го движат светот.

Гласањето кое го викаме демократија, тоа мора да се случи за да има власт, ред, закони, поредок, за да не се убиваат луѓето. Инаку, демократијата е многу „трики“ поим. И тоа Европа го сфаќа. Тоа личи на комунистичкото мото – секој човек е ист и треба да има еден глас. Па, нели, западните демократии се бореа против комунизмот, ги урнаа сите комунистички држави токму поради тој принцип. Излегува дека ги урнаа поради истиот принцип кој сега ни го проповедаат – еден човек, еден глас. Тоа не е така и сите луѓе не се исти, ама, пак, не можеш да им определиш колку гласа треба да имаат во таа политичка конституција на општеството и во изборот на власта. Така што, за мене демократија е единствено само ова – демократијата е лична работа и таа се сведува на тоа никогаш да не се изневериш себеси. И крај! Нема ништо друго.

  • А кон што се стремиме?

Мислам дека и светот веќе не знае кон што се стреми, освен кон бескрајна акумулација на пари и капитал, а интересно е што тој капитал е целосно безвреден. Има еден закон на парите, кој веројатно сите го почувствувале. Кога ќе добиеш плата, до оној момент додека ги плаќаш сметките кои ги должиш, парите имаат смисла. Потоа почнуваш парите да ги трошиш бесмислено. Додека ги исплатиш кредитите и сметките, дотогаш имаат смисла, а потоа немаат смисла. Во светски рамки има богаташи кои сè отплатиле, во плус се на сметката, успеале да обезбедат колена и колена на-напред. И што ќе им прават на тие пари? Парите мора да бидат инвестирани во нешто. Сигурно е дека нема да бидат инвестирани во сиромаштијата, туку ќе бидат инвестирани во нови пари и колку што повеќе се множат, ќе доаѓаат до нови идеи како да ги потрошат парите. И на крајот ќе мора да ги трошат на бомби, затоа што најефикасниот начин за трошење на парите е војна. Нема друг! Така што мене не ми се допаѓа ситуацијата и мислам дека светот со бескрајна акумулација на капиталот оди кон војна.

Тони Димков

МКД

Интервјуто е преземено од книгата „Зборот остава траги“ (Магор, 2016), а првично е објавено во „Лајф магазин“, во бр. 55, мај 2011 година.