TЕАТАРОТ КАКО МАСОВНА И ЕЛИТНА КУЛТУРА

 

Македонската народна култура и творештво, во еден период, ги запишувале нашите соседи. Во почетокот на 20 век, на полуостровот кој од древнина се именувал како македонски, а денес се именува како балкански (Балкан, значи планина во Пиринска Македонија) се создавале државите на нашите соседи, а Македонија од нив била поделена во 1913 г. Како историска македонска драма од која и денеска ги чувствуваме и живееме последиците. Но, фала му на Господа (реплика останата кај нашиот народ која се пренесува од колено на колено, како да е дел од некоја ненапишана драма), дел од македонскиот фолкор и народното творештво е запишано, благодарение на нашите соседи и можеме да му се радуваме и да го препрочитуваме и денес.

“Па така, сé до Втората светска војна митологијата на Македонците била предмет на проучување на повеќе бугарски и српски научни работници, кои, се разбира, неа ја проучувале како составен дел на својата народна култура и наука…”2

И се разбира тоа треба да го разбереме како дел од големата животна драма. И денес имаме спорови и преземање на културата на македонскиот (Балкански) Полуостров и сигурно е тешко да се оддели кому му припаѓа одредена творба. Предвид треба да се земе долготрајноста на македонската култура низ милениумите или културата на тлото на Македонија, од неолитските наоди, кои откриваат древна духовност (Големата мајка која датира од 2000 г. п.н.е., Адам од Говрлево 7000 г. п.н.е. и сл.) и феноменот на именувањето како Македонија и Македонци, кој поминал повеќе фази на животната македонска драма и има своја долговечност. Се разбира споделувањето на културата со соседите ќе нé зближи и ќе нé натера да научиме едните за другите. “Нејсе”.

Тихомир Стојановски

МОНОКЛ

 

 

1.
Во 1951/52 година, долгогодишните аматери во Гевгелија добиле статус на професионалци, односно формиран е Околискиот народен театар – Гевгелија, кој за жал, ќе постои и работи само една година, кога и ќе гостуваат познатите Петре Прличко и Добрила Чабриќ како Митке и Коштана во истоимената претстава.
Од пазувите на Гевгелискиот ансамбл произлегуваат и неколкумина истакнати драмски уметници (Стојка Цекова, Ружа Икономова, Олга Ринчева, Марица Вркиќ и други, кои својот пат го продолжиле во театрите во Скопје, Штип, Битола и Прилеп.
Од 1952/53 година повторно се враќа драмскиот аматеризам во овој град, каде во текот на 1954 година населението на Гевгелија врз доброволна основа ја изградило зградата на својот театар, која во тоа време, ако се изземе зградата на Македонскиот народен театар, била речиси единствена што ги задоволувала барањата за нормално работење.

Христо Петрески

КУЛТУРОЛОШКИ ФЕНОМЕН НА ТЕАТАРОТ

 

– глава прва –

Во книгата на Стеван Таневиќ “Српски народни обичаи у Ѓевѓелиској кази” е поместен текст под наслов “Обичаи на секојдневниот живот”1. Поместен е текст за адетот, обичајот при станувањето наутро, кој вели вака:

“Штом луѓето ќе се измијат, ќе ја симнат капата, ќе се завртат кон исток или кон иконата, ќе се прекрстат трипати и ќе ги изговорат овие зборои: Госпуди Боже! Свита Трујца, да ни пумужиш! Свита недељо и Свита Бугуројцо, мајка Ристова, да ни дадете здраве и касмет и бирикјет. На душамјне бастрет да фатиш, р’ци да им се исушат, нози да им се фатат! И ка е арно така да биде! -Амин!”.

Тоа е запис за нашите предци како го започнувале денот. Дејство кое се повторувало, секој ден на изгрејсонце. Еден вид на утрински обред и ритуал. Во современиот театар, денес, ние сценските уметници, ги учиме репликите (зборовите) секој ден на пробите кога се подготвуваме за премиера. Ги повторуваме. Зборовите за утринската молитва на нашите предци во себе содржат повторување и верба. Убеденост. Актерот, исто така е врзан со голем степен на вербата. Дека создава нешто што има возвишена смисла. Духовност. Порака. Но, на почетокот, допревме една точка на повторувањето. Во градските театари се повторуваат претставите пред нова публика, од ден-на ден, од вечер-на вечер. Одредени реплики, дејства и сцени. Во случајот на утринската молитва запишана од Таневиќ, исто така имаме одредени зборови, реплики кои се повторуваат, но овој пат во самиот живот. Животот и театарот. еден наспрема друг.

Секако, не откриваме нешто ново, театарот и животот се испреплетуваат. Дека театарот се обидува да го одигра или толкува животот!? Во еден свој дел. Да ни прикаже, раскаже и одигра сцени од живеењето. ,,Нејсе,,. Во случајот на утринската молитва се работи за индивидуален, личен чин, на некој начин, чин на посебност и елитност, да му се молиш на Бога секое утро пред почетокот на денот заради степен на својата верба и посветеност. Во случај, кога одредени театарски претстави стануваат омилени, сакани, обожувани (небаре се во врска со Боженственоста) и масовно посетени, тоа би било чин на масовна култура. Секако, театарот има една базична линија да го види што повеќе публика, а тоа го води кон масовноста. Кога една театарска претстава се

снима на носач на слика, ДВД, се пренесува на ТВ или се продава како ДВД снимка таа станува масовна култура. Иако, мотивот за настанување е личен и елитен. Актерите веруваат дека се центарот на светот, дека ќе го променат светот, дека имаат што да му кажат на гледачот, се разбира кога создаваат театар кој има духовна сила и е уметност. Имаат степен на верба. Силна верба дека работат нешто важно, значајно за сиот свет?! Наспрема нив секогаш имало и ќе има театар, кој е естрада и масовност. Кој е пазарна и масовна култура. Нивниот мотив е да се заработи од претставата. Да се продаде на што повеќе гледачи, да биде позната, масовна култура. Да се добие матријална вредност за работата на сцената. Така театарот на патеката на својот опстој поаѓа од елитноста, во своето создавање, но секако патеката на творештвото го води и низ масовноста.

Но, допревме две коти кои на театарот му даваат одредници некогаш и денес, а тоа се повторувањето (постојаноста) и вербата. Без нив не е можен сценскиот чин. Исто како утринската молитва на нашиот не толку далечен предок запишан од С. Таневиќ. Што би значело дека на театарот му е нужна вербата. И упорноста. ,,Нејсе,,.

TЕАТАРОТ КАКО МАСОВНА И ЕЛИТНА КУЛТУРА

Тихомир Стојановски

МОНОКЛ – НАМЕСТО ХЕПИЕНД на сцената

 

 

 

Христо Петрески

КРАТКАТА ПРОЛЕТ И НАСОЛЗЕНАТА ЗАВЕСА
Кон книгите Кратката пролет на некои театри во внатрешноста на СРМ од Ристо Стефановски и Насолзена завеса од Благој Г. Кичеец
Книгата Кратката пролет на некои театри во внатрешноста на СРМ од Ристо Стефановски е вкоричено издание на авторот од 1977-1978 година, во кое се поместени вкупно четири негови текстови – публикувани во списанието Современост од Скопје и тоа во броевите: 9-10/1977; 1-2/1978; 4/1978 и 5/1978 година.
Уште на самиот почетокот од првиот текст Стефановски вели: Сознанијата за театарската уметност во Македонија би останале непотполни ако не се даде барем еден бегол осврт врз дејноста на театарските куќи што се веќе расформирани од разни причини.
Понатаму, Стефановски додава дека треба да се доосветлат некои аспекти од театарскиот живот во нашата Република, па додава дека тоа е долг, меѓу другото, и кон плејадата артисти и други театарски работници, кои веќе одамна се занимаваат со друга дејност, меѓутоа без оглед на тоа – во нивната интима периодот додека работеа како театарски луѓе длабоко е врежан и никогаш нема да избледнее.
Стефановски укажува дека поголемиот дел од споменатите театри изникнале како резултат на повоениот револуционерен подем и разбрануван ентузијазам, кој не секогаш водел сметка за реалните можности (пред сé, за кадар и за простор), но…

Џуди Деч

Џуди Деч
 27 март 2010
Светскиот ден на театарот ни дава убава можност да го славиме Теата рот во неговите безбројни форми. Театарот е извор на забава и инспирација и, тој умее да ги соедини големиот број различни народи и култури низ светот. Но, тој е многу повеќе од тоа, ни дава можност да се образуваме и информираме.
Театарски претстави се играат по целиот свет, и нè само во радиционалните театарски простори. Претстави може да има во некое африканско селце, во подножјето на некоја планина во Ерменија, на некое мало острвце во Тихиот океан. Потребен му е само простор и публика. Театарот може да не насмее и да не расплаче, но треба да не тера на размислување и делување. Театарот се создава со тимска работа. Актери те се тие што се гледаат, но има зачудувачки голем број на лица кои не ги гледаме. Тие се, исто толку, важни колку што се и актерите бидејќи нивните разновидни и стручни вештини овозможу ваат да се случи претставата. Славата и успехот и ним им припаѓа.
Светскиот ден на театарот се слави на 27 март. Но, од најразлични причини, секој ден треба да биде ден на театарот, ние имаме одговорност да ја продолжиме традицијата на забава, образование и просветување на нашата публика без којашто не би можеле да посто име.

“ТЕАТАРОТ КАКО МАСОВНА И ЕЛИТНА КУЛТУРА”

 

ПРЕДГОВОР

Театарот е цивилизациски феномен кој на територијата на Р.Македонија, па и пошироко на македонскиве простори има традиција, од пред речиси 3.000 години. Настанат е во почетоците на човечкото зрело духовно живеење како место за средба со Бога и со својата култура. Како место за дарување, чествување, играње и средба. Од раните форми на ритуалниот театар до денес, до она што е современиот театар, се поминати речиси 3.000 Божји години. И секогаш театарот наоѓал сили да го задржи она значење, кое му било дадено со неговото настанување, да ја има духовната сила да толкува, слави, беседи, раскажува за своето време и својата култура. Да биде предводник и обединител на уметноста, носител на нови идеи и толкувач на судирите на современото. И секако уметност, која во себе ги содржи елементите на сите други уметности.

Во одредени периоди, кога од религијата (христијанство, ислам) бил забрануван во својата основна форма, тој се прилагодувал и преобразувал на состојбите и околностите како: вид на народна драма, народни обичаи и адети проследени со игри и Караѓоз театар, театар на сенки, за време на османлиското присуство во Македонија и сл.

Театарот е секако уметност, која во себе ги обединува речиси сите други уметности: литературата, поезијата, сликарството, филмот, музиката, танцот, архитектурата и сл. Не само што ги поврзува и им ја дава основната сила на играта, на човекот му ја дава потребата да игра, да слави, да се изразува. Секако, македонската култура има славно минато, со четирите откопани антички театари (скупски, хераклејски, стобски, лихнидски), кон записите на авторитетите дека сме “лулка на европскиот театар”, а веројатно и кон достигнувањата на современата македонска театарска продукција, имаме обврска да дадеме поинаков поглед, осврт на театарот како општо цивилизациски феномен, кој оставил материјални и духовни траги на територијата на Македонија и пошироко до ден-денес.

Обврска и должност да се истражи и проследи неговата базична, суштинска природа. Како на пример причината за неговото настанување? Зошто театар? Каков театар? Која е нуждата од неговото дејствување, создавање и секако причината за неговиот повеќе

милиниумски опстој и жилавост. За неговата долговечност што го прави културен феномен, од кој се произлезени и другите уметности.

Мислам дека поврзувањето на театарот со обредот и култовите и почитувањето и славењето на Бога, како и со игрите и верувања од народната култура, а со тоа секако со распетието меѓу елитноста и масовноста ќе му даде една поинаква значајност. Ова нека биде уште едно сценско-духовно патување кон себеси, кон македонската култура меѓу елитноста и масовноста. Намерата на трудот е да се отвори уште една сознајна кота за театарот во Македонија, како духовна доблест која има повеќе милениумско траење и континуитет, кој преку елитната и масовната култура е применет и е присутен и денес. Секако, театарското патување меѓу елитата и масовноста би ни помогнала да ја разбереме неговата вистинска духовна природа и суштина.

 

Тихомир Стојановски

ПО ТРАГАТА НА ЕДНА ТЕАТАРСКА ДИМЕНЗИЈА

Поезијата подзаборавена во театарот

Во последно време речиси и воопшто да не се зборува и размислува на оваа тема, а и не така одамна (пред неполни три децении) имаше обиди и се правеа цели претстави – перформанси на поезијата на нашите современи автори. Така театарски се преточени стиховите на Михаил Ренџов, Ристо Јачев, Ацо Шопов, како и во повеќето случаи кога се создавани цели претстави во рамките на СВП

Интересна, иако малку подзаборавена тема во театарот е (не)постоењето на поетскиот театар како форма. Театарските автори и чинители како да подзаборавија дека токму поетскиот збор уште од антиката е во основата на театарските случувања и збиднувања. Од овој аспект со текот на милениумите и постоењето на театарот се до овие модерни времиња, како да се губи нишката и поентата на поезијата во театарот, односно можноста за нејзино инволвирање на за многумина штиците што навистина живот значат. Во последно време речиси и воопшто да не се зборува и размислува на оваа тема, а и не така одамна (пред неполни три децении) имаше обиди и се правеа цели претстави – перформанси на поезијата на нашите современи автори. Така театарски се преточени стиховите на Михаил Ренџов, Ристо Јачев, Ацо Шопов, како и во повеќето случаи кога се создавани цели претстави во рамките на СВП.

Цел на уметноста беа зборовите и поезијата, а актерите кои го правеа тоа беа Мите Грозданов, Владо Светиев, Сабина Ајрула, Софија Гогова Врчаковска…

Зошто во моментот е таква ситуацијата ги запрашавме Сашо Миленковски, актуелен директор на МНТ и Трајче Кацаров, поет, драматург писател и актуелен уметнички директор на штипскиот театар. Според Кацаров “Театарот отсекогаш бил место каде поетот се стекнувал со правото на јавност… поезијата може без театарот, но театарот не може без неа”.

Како менаџер на една национална куќа Миленковски иако како што вели режисерски не ја поддржува идејата за естетика на поетскиот театар, сепак потенцира дека е еден од оние кои бездруго би поддржале еден ваков проект, бидејќи како што вели, “она што мене ме интересирало во театарот е поврзано со неговата епска димензија и снага и доколку се понуди таков текст или проект во МНТ секако дека ќе го поддржам како што ги поддржувам различните форми на театарски израз”.

НИКОЛА РИСТАНОВСКИ, АКТЕР

 

 

ЗА ТЕАТАРЧЕТО, СО ЉУБОВ…

Освен театарска продукција и освен правење претстави , во Театарот секогаш и сосема- во доволни количини- недостасувало струење и размена на СВЕСТ И ЕЛЕМЕНТАРНА СМИСЛА. За тој свет…И во тој Свет.А.и за оној околу. Или ,како што би рекол Ти-Борче-електрони..
Јас би рекол-фотони..Оти се врзани за светлина.
Тоа обично би требало да се случува и во бифе, и на улица, и пред претстава,и после неа..да се случува меѓу луѓе, меѓу актери-уметници.. сеедно.. значи сето она што значи рефлексија од Театарот,негово доживување, и сето она што може да значи некој негов катализатор на било кој начин.Било да се работи за разговор,слика или пишан збор.Нешто што е живо,импулсивно,креативно а можеби и искрено.Нешто што ќе остане.
Тоа Ваше,- Наше театарче-,може да биде важен дел од сето тоа! Значи, може да се занимава со последиците, а понекогаш да иницира и некои причини.
Тоа нешто- Во таа смисла – секогаш недостасувало, дури и тогаш кога го имало одпојќе.
Во нашево време, со самото тоа што и Театарот во суштина на некој начин е ставен во една чудна позиција, што му дава посебно значење ,- секое нешто- од овој тип е пред се една романтична, многу романтична идеја!.. Но театарот, или – Театарчето не се прави без Љубов.Нели?..Дури и тогаш кога таа станува по малку патетична или не дај Боже -недоволна…
Вашиот порив и иницијатва може само да радува. Многу малку нешта остануваат откако ќе заврши претставата, многу нешта се забораваат, некои дури и ненамерно,..се муабети се помалку, а за полемика не станува збор… а за да можеме во нешто да напредуваме или барем да исправиме по некоја грешка – онака патем,па макар и своја – најпрвин е потребен разговор. Како и на секое место- така и во Театарот.И околу него – се разбира.
И така, завлечени во своите дупки , секој со своите предрасуди и клишеа, победи и порази,секој задоволен од својата бесмртност или просечност,-очекуваме- ете, овде, во Вашето а и Наше театарче преку пишување, анализи,осврти,информации, критики,есеи и пред се – Мислења и Размисли – да дојдеме барем до едно ниво на Самокритика.Елементарна.Ете, за почеток…
За да можеме да тргнеме понатаму.
Нашето Театарче и покрај тоа што е деминутив, навистина ме радува. Не се сомневам дека формирате едно тло, коешто е многу добронамерно,издржано, слоевито и слободоумно!
Во тој случај- ќе бидам секогаш на располагање, се разбира!
За многу години!

11992218_10207744717431137_470657723_n1-629x320

Би било нескромно да кажам дека не сум. Со повеќе од 60 улоги во театар, 20-ина на филм, нема зошто да не бидам задоволен. Проектите ги избирам интуитивно, немам големи планови за себе, а кога ги немам плановите, обично ми е случуваат многу работи. Во 2016 имав шест насловни претстави, мислам дека ќе одморам малку во изборот на нови претстави вгодина, оти треба да здивнам.

Монокл

 

 

 

hris-petr

Христо Петрески

КРАТКАТА ПРОЛЕТ И НАСОЛЗЕНАТА ЗАВЕСА

 
Кон книгите Кратката пролет на некои театри во внатрешноста на СРМ од Ристо Стефановски и Насолзена завеса од Благој Г. Кичеец

Книгата Кратката пролет на некои театри во внатрешноста на СРМ од Ристо Стефановски е вкоричено издание на авторот од 1977-1978 година, во кое се поместени вкупно четири негови текстови – публикувани во списанието Современост од Скопје и тоа во броевите: 9-10/1977; 1-2/1978; 4/1978 и 5/1978 година.
Уште на самиот почетокот од првиот текст Стефановски вели: Сознанијата за театарската уметност во Македонија би останале непотполни ако не се даде барем еден бегол осврт врз дејноста на театарските куќи што се веќе расформирани од разни причини.
Понатаму, Стефановски додава дека треба да се доосветлат некои аспекти од театарскиот живот во нашата Република, па додава дека тоа е долг, меѓу другото, и кон плејадата артисти и други театарски работници, кои веќе одамна се занимаваат со друга дејност, меѓутоа без оглед на тоа – во нивната интима периодот додека работеа како театарски луѓе длабоко е врежан и никогаш нема да избледнее.
Стефановски укажува дека поголемиот дел од споменатите театри изникнале како резултат на повоениот револуционерен подем и разбрануван ентузијазам, кој не секогаш водел сметка за реалните можности (пред сé, за кадар и за простор), но…
1.
Во 1951/52 година, долгогодишните аматери во Гевгелија добиле статус на професионалци, односно формиран е Околискиот народен театар – Гевгелија, кој за жал, ќе постои и работи само една година, кога и ќе гостуваат познатите Петре Прличко и Добрила Чабриќ како Митке и Коштана во истоимената претстава.
Од пазувите на Гевгелискиот ансамбл произлегуваат и неколкумина истакнати драмски уметници (Стојка Цекова, Ружа Икономова, Олга Ринчева, Марица Вркиќ и други, кои својот пат го продолжиле во театрите во Скопје, Штип, Битола и Прилеп.
Од 1952/53 година повторно се враќа драмскиот аматеризам во овој град, каде во текот на 1954 година населението на Гевгелија врз доброволна основа ја изградило зградата на својот театар, која во тоа време, ако се изземе зградата на Македонскиот народен театар, била речиси единствена што ги задоволувала барањата за нормално работење.
2.
И во Тетово, како впрочем и во другите наши градови, носители на драмскиот аматеризам биле просветните работници. Таму, во 1950 година бил формиран Градскиот народен театар – Тетово, како професионална драмска куќа. Во текот на своето постоење, овој театар прикажувал просечно по седум премиери во сезона и по 140 изведби, кои годишно ги посетувале околу 40.000 лица. Коштана била прикажана 40, а Чорбаџи Теодос – 28 пати. Тетовскиот театар организирал гостувања и турнеи во Охрид, Лесковац, Вучје, Грделица, Радуша, Гостивар, Кичево и некои други населени места. Во состав на Театарот, дури била основана и куклена сцена. Во Театарот, покрај професионалните артисти (Панта Николиќ, Ацо Цветковски, Рада Стојановска, Панче Васовски – Камџик и други), работеле и околу дваесетина аматери. Во Театарот сите работеле сé, па и артистите често сами го правеле декорот и другите неопходни нешта. Се работело и повеќе од 18 часа на ден, а премиерата на Народен пратеник артистите ја подготвиле точно за една седмица.
3.
Во Кочани пак, во 1929 година е формирана драмска секција, а по ослободувањето е основан и Аматерскиот театар. Во периодот 1944-1949 година, до основањето на професионалниот театар,  меѓу другите, биле прикажани и: Покојник, Сомнително лице, Печалбари, Македонска крвава свадба и други. Кон крајот на 1949 година бил основан Народниот театар – Кочани. Се работело сериозно и студиозно, што го оправдувало постоењето. Но, по деветгодишното постоење, по 56 премиери и 571 изведба,  престанува да постои. Иако имало повеќе од шест премиери годишно, со повеќе од 65 изведби и просечно над 200 посетители на претстава, односно над 2.000 посетители по премиера или вкупно околу 13.000 гледачи годишно. Секоја седмица во Кочани се изведувале по 2 претстави, а месечно вкупно 8. Најмногу на сцената се појавувале следниве актери: Митко Тодоров, Стојче Стојанов, Ружа Арсова, Лидија Ефремова Пешева и други. Директорот на театарот Борис Стојчев бил режисер, преведувач, сценограф, но и актер.
Новинарот Илхами Емин во весникот Нова Македонија во написот Пет години плодна работа на Кочанскиот театар, меѓу другото, ќе констатира: Кога станува збор за театар од помал град, веднаш мораше да се употреби и зборот провинциски или почетнички, со што од една страна се вршеше неправда над скромните но видливи успеси на некои театри, а од друга страна се кочеше – свесно или несвесно – нивното заслужено афирмирање. Збор не е за кочанскиот театар, зашто квалитетот на претставите ги надраснал своите претходници.
4.
Ретко кој друг град во Македонија има толку богата театарска традиција како Велес. Аматерските групи во градот биле помагани одвреме-навреме од Тодор Николовски, Димче Трајковски и Петре Прличко, но драмскиот аматеризам во периодот 1941-1944 година, сосема оправдано и сфатливо, поради војната речиси загаснува. Но, по ослободувањето, драмскиот аматеризам во Велес доживува вистински подем и експанзија.
Професионалниот Градски народен театар во Велес е основан во јуни 1948 година. Директор, режисер и актер бил Борис Бегинов. Овој театар постоел 18 години и бил еден од најактивните во Републиката.
Велешкито театар просечно прикажувал повеќе од 7 премиери во сезона, односно околу 96 претстави годишно, што ги гледале над 21.000 посетители во текот на годината, односно во просек по 220 гледачи на секоја претстава.
Режисери биле: Ацо Алексов, Благоја Андреев, Сотир Гулески, Ристо Мајсторов, Саша Маркус и други, а актери пак: Ѓорѓи Бисерков – Димпе, Никола Димитров, Јосиф Јосифовски, Љубиша Трајковски, Лилјана Ракиџиева и т.н.
Театарот прикажувал претстави и во селата на Велешката околија, но неколку пати гостувал и во Скопје – со квалитетни изведби и одбран репертоар.
5.
Културно-уметничката активност и, во тие рамки, драмскиот аматеризам во Охрид главно започнал и се развивал во и преку дејноста на: Пливачко-веслачкото спорстко друштво Југ, Противпожарното друштво, Културно-уметничкото друштво Билјана, Културно-уметничкото друштво Вал (Бран), како и Драмската група на Гимназијата.
Градскиот народен театар – Охрид бил основан на 1 јануари 1949 година. Започнал професионално да работи со шестмина, а на крајот од годината веќе имал вкупно единаесет вработени лица. Негова прва премиера била Кир Јања во режија на директорот Ѓоре Боче, кој ја играл и главната улога. Во претставите играле: Лазо Арсовски, Сотир Димитровски, Радмила Златковиќ, Правда Илиќ, Благоја Кичеец и други. Во Охрид, пак, гостувале: Димитар Ќостаров, Петре Прличко и Тодор Николовски.
Градскиот театар во Охрид постоел шест години и повремено организирал гостувања и турнеи во: Струга, Дебар, Кичево и Ресен, како и селата од охридската околина.
Во овој театар се подготвени и прикажани домашните текстови – пиесите Милка од Борис Бојаџиски и Продадена од Радослав Петковски.
Инаку, во заклучокот на својот мал серијал текстови посветен на затворените театри во Социјалистичка Република Македонија, авторот Ристо Стефановски посебно подвлекува дека напоредно со напорите во обновата и изградбата на разурнатите градови и села, патишта и железнички линии, мостови и стопански капацитети, започнало основањето на низа нови институции. Меѓу нив посебно внимание им се посветувало на оние од областа на образованието, културата и уметноста. Ваквата ориентација придонела кон театарската дејност да се гледа со посебен интерес. Впрочем, нејзе ñ беше доделена историската задача да го афирмира живиот литературен македонски јазик, кој со децении и векови бил оспоруван, омаловажуван, негиран. И така на полето на театарската уметност во секој град, во кој живееле и дејствувале дури и по неколкумина вљубеници на драмската уметност, дошло до обновување на драмските групи и секции, до нивното пообмислено конституирање и организирање. Во исто време градовите што имале подолготрајна традиција во одгледувањето на драмскиот аматеризам, пристапиле и кон формирање професионални театри. Притоа, тука свој придонес имала и недокрај диференцираната културна политика во однос на театарот, која често била обременета со нереални и субјективни сфаќања, а кои им оделе на рака на ваквите тенденции – нагласува Стефановски.
Во низата причини, што подоцна придонеле вака основаните театри да започнат да се рушат како кули од карти при првиот посериозен налет на тешкотиите, во прв ред спаѓале кадровските, материјалните и просторните. Така, речиси ништо посериозно не било направено ниту преземено во стручното оспособување на ангажираните кадри, и покрај тоа што добро било познато дека мнозинството од нив биле не само без соодветно, туку и без какво и да е друго поголемо образование. Многумина покрај актерската работа се занимавале не само со режија, сценографија, костимографија, музичко опремување и т.н., туку и со мануелната ангажираност.
Поради овие и други причини – сî позабележливо слабеел изворот на репертоарот, нагласува Стерфановски, но и квалитетот на претставите, но свој рефлекс има и појавата на радиото и телевизијата кои постапно навлегуваат во сите домови и театрите во помалите населени места престануваат да бидат единствени носители на драмската уметност, како и организатори на културно-забавниот и културно-уметничкиот живот.
Но, процесот на расформирањето на театрите бил забрзан и со присутните, често тенденциозни тврдења дека театрите во внатрешноста не се дораснати да се занимаваат со вистинска театарска дејност(!?).
За Охридскиот професионаслен театар, кој постоел и работел од 1949-1954 година, подетално и поопширно пишува во книгата Насолзена завеса од Благој Г. Кичеец, кој за чинот на затворањето на Театарот и неговото укинување во поглавјето Почеток на крајот ќе забележи: Првите месеци од 1954 година проструи вест дека театрите во внатрешноста на Македонија ќе се укинуваат. Ставот на Републичкото собрание бил театрите да постојат на аматерска основа, па по решението на Народниот одбор во Охрид е одлучено во иднина во театарот да останат само две платени лица, кои ќе се грижат за развивање на дилетантството во градот.
Градските татковци го сакаа театарот, но грешката се подгреваше од оние кои во театрите во внатрешноста гледаа некаква нивна конкуренција. Карванот кој тргна во доволно непромислена акција на 28 мај 1954 година прво почна во Велес, за потоа да продолжи низ другите градови во Републиката каде постоеја професионални театри. Во меѓувремње, во печатот се појавуваа написи кои ñ одеа на рака на идејата – укинување. За тоа на 23 мај 1953 година во Нова Македонија беше објавена изјавата на писателот Владо Малески, а во истиот весник во првите месеци од 1954 година се појави напис и на Илија Милчин.
Малески констатира, но и се прашува: Денеска веќе многу наши градски театри пречекориле барем со една нога отаде границата на дилетантизмот. Уште во почетокот при формирањето на градските театри кај нас се тргна во еден наопачки процес: без колку-толку образован кадар се отворија театри во речиси  сите наши поголеми градови, а артисти?
Додека пак, Милчин изнесува мислење дека во Македонија треба да постојат само два театра и тоа само во Скопје и Битола. Тие театри би биле доволни да ја покријат целата територија на Републиката преку повремени гостувања (?!). Милчин бил претставник на Здружението на драмските уметници на Македонија.
При расформирањрето на поголемиот дел од градските театри имало најразлични идеи и ветувања, анекои од нив биле и следните: Македонскиот народен театар да прерасне во куќа што како матична ќе го помага развојот на драмскиот аматеризам и ќе ја покрие потребата за театарски претстави во СРМ наместо постојните професионални театри; понатаму, да се основа постојан подвижен патувачки театар што ќе ја обиколува Македонија и слични други предлози, табуа и небулози.
Притоа, како да се заборавило на основната вистина и премиса: дека полесно е да се руши отколку да се гради, па театарската елита сакајќи да биде спокојна, единствена и мериторна, всушност, самата си ја пресекла сопствената гранка, го прекинала и уништила подмладувањето и творечката и креативна обнова, за сега (неколку децении подоцна), за среќа, повторно да се обновува она што претходно брзоплето, не докрај промислено и аргументирано, експресно и безпоговорно било забрането, односно укинато и затворено.
Новите драмски и театарски ветришта веќе дојдоа од Охрид, сега започнуваат да дуваат и од кај Гевгелија, па да се надеваме дека и во Тетово повторно ќе проработи македонската театарска сцена, но и во Кочани каде има солидна база и услови, бидејќи со години по ред таму се одржува Драмскиот аматерски фестивал на Македонија.
Од канџите и списокот на понижените и обесправените, веќе одамна се ослободи Театарот во Велес, па сега остануваат уште Гевгелија, Кочани и Тетово, но зошто да не и другите поголеми градови во Македонија – повторно да основаат и имаат свои театарски куќи, активен и вистински театарски живот и атрактивни современи театарски претстави…
Сонот ќе заврши и ќе се обвистини, тогаш кога пролетта на македонските театри во внатрешноста повторно ќе стане долга и вечна, но и кога завесата нема да биде насолзена, туку ведра, насмеана и среќна, а работата на театрите со богат, содржаен и квалитетен  репертоар – спокојна, обмислена и независна, односно самостојна, плодоносна и бериќетна!
Публиката, како неизоставен и интерактивен чинител, тоа го очекува и заслужува…
Христо Петрески
Монокл

ДВОВЕКОВИЕТО НА ЈОРДАН ХАЏИ КОНСТАНТИНОВ – ЏИНОТ
Или: за генезата на неговото стамено име и џиновскиот книжевен, културен и образовен придонес

Сестрана, несекојдневна, самопрегорна личност

Сто и деведесет години од неговото раѓање, тоа се речиси два века од постоењето и дејствувањето на Јордан Хаџи Константинов – Џинот, една несекојдневна личност, индивидуалец, книжевник, драматург и учител од Велес.
Толку многу нешта иницирал и реализирал Џинот, што со право може да се наречат неговиот лик и дело џиновски. Тој, заедно со Кирил Пејчиновиќ и Јоаким Крчовски, е еден од нашите први и најзначајни преродбеници и просветители, иако до денешни дни сî уште не е адекватно вреднуван во македонската историја и култура.
Јордан Хаџи Константинов – Џинов припаѓа на група македонски просветители и преродбеници од ЏИЏ век. Со својата просветителска дејност придонел за создавање граѓанска култура и литература во Македонија.
Со својот труд длабоко ја задолжил Македонија, а бил пионер во многу области, поради што бил во немилост на грчките владици, па бил прогонуван, затворан и негиран. Прв извел метеоролошки мерења во Македонија; тој ги поставил основите на образовниот световен систем, бидејќи духовниот веќе постоел во црквите; вовел нови предмети: мајчин јазик и географија, кои дотогаш не биле познати; имал посебен режим на учење и на настава, спроведувајќи го новиот учителски метод.
Некои од неговите драмски текстови ја изразуваат идејата за ослободување од долговековното турско ропство и од духовното туторство на грчката црква и за македонското национално единство и за соработката со словенските земји и народи. Пишувал драмски текстови и заедно ги изведувал со своите ученици.
Џинот четири децении работел на воведување на просветата на народен мајчин јазик, како писател и сестран творец од областа на културата. Џинот, исто така, се занимавал и со преведувачка дејност, со собирање народни умотворби, со пишување афоризми, правел преписи, собирал стари ракописи, имал огромна библиотека со повеќе од 1.500 книги…

Монокл – Христо Петрески

 

ТЕАТАРОТ КАКО ПУСТ ОСТРОВ

 

 
Театарот (од) секогаш бил пуст остров. Всушност, сцената е пуст остров кој го населува, еден, двајца или многу повеќе лица. Сите гледаат и очите се вперени кон пустиот остров. Па, дури и кога се затворени очите на гледачите – тие гледаат, односно чувствуваат. И кога не е вклучен ни еден рефлектор на, кон или од зад сцената – таму се гледа, се претпоставува, се слуша дишењето на актерот или актерите.
А, насловот на оваа моја нова книга за театарот како да започна и се роди неодамна, во  една раноесенска  приквечерина во Куманово, кога на масата за гости кај директорот на Домот на културата, Роберт Павлевски, по повод Деновите на комедијата, со драгиот и почитуван доаен и жива театарска енциклопедија Ристо Стефановски разврзавме разговор за театрите кои ги нема, кои одамна исчезнале, а некои богами неодамна или дури сега воскреснуваат и повторно се враќаат во (театарскиот) живот.
Господинот Стефановски го спомна Тетово како град каде имало добар, вистински театар, но го затвориле и уништиле некои театарски личности, односно еден познат и во тоа време привилегиран актер, кој подоцна и самиот се правел (глумел) дека е жртва…
И од тука тргна оваа наша мала приказна, сторијата за театарот како пуст остров, за театрите кои како со гума за миг биле избришани, како претходно воопштго и да не постоеле, и сето тоа (замислете) за да се одбрани и сочува публиката од лоши и странични (декадентни) влијанија, да не се расипува вкусот, т.е. да се зачува монополот и да постои само еден и единствен (театарски) центар…
Очигледно, некој сакал да биде единствен меѓу ретките (читајте: малубројните), неприкосновен чаламџија и арбитер, или како што рече мојот соговорник на оваа тема – “прва жаба во барата“. Па, така, на избрзан, неуверлив и заткулисен начин, речиси преку ноќ, во сега веќе далечните педесетти години од минатиот век, по 1950 година и годините што следат, култ-трегерите лесно и брзо се откажуваат и ослободуваат од “провинциските“ театри, каде артистите, според нивните зборови, се неталентирани и ја расипуваат театарската публика. Но, не и само поради тоа, туку и (најверојатно) најмногу за да не се одметнат, да се зауздаат, да не избегаат од контролата на далечинскиот управувач…
Да не заборавиме, во тој период немало ни образовани актери, но далеку од тоа дека немало и талентирани и дека сите тие (приучените, самоуките, волонтерите и ентузијастите) не знаеле што е тоа театар, не го сакале театарот и не се жртвувале за театарот. Но, не биле само тие колатерална штета и саможртва во новото пресвртно, турбулентно и сé уште по малку нејасно, мистериозно и матно време, зашто се затвориле објектите, се распуштиле управите, а актерите завршувале како портири, учители, административци или слободни и независни шетачи по парковите и клупите. И, сето тоа, само поради тоа што некој сакал и можел (и на овој начин – успеал во тоа) да биде прв и единствен, и крал, и цар, и патријарх…
Но, затоа пак, барем македонскиот театар останал чист, здрав и нерасипан, благодарение на невидената и несекојдневната грижа на полит-театарџиите (во улога на главни судии и арбитри) од Скопје поддржани од култ-политичарите на главниот град и Републиката. А, денес пак, повторно како да се буди немирниот дух во внатрешноста и читаме, слушаме, па и сведоци сме на возобновувањето на театарските куќи (од минатото не останале речиси никакви видливи материјални траги, освен старите и руинирани објекти во кои брзо-брзо се сместил некој друг кутар културен субјект, или долго потоа зјаеле празни, а не пак да вирееле и живуркале барем театарските куќи…
Како рецидив од минатото, но и како опомена и спомен, оваа тема ретко, или речиси воопшто не е отворана, односно повеќе од половина век е замолчувана и премолчувана, па еве дури сега повторно излегува духот од шишето, ѓаволот од пандорината кутија, можеби по малку и застоениот гнев и бес, кој треба да послужи како показ и доказ дека не треба и не смее да се донесуваат избрзани, лични и погубни одлуки и решенија… Не, барем на културен план и на некултурен и нецивилизациски начин, зашто последиците се бездруго огромни и тешко докрај согледливи…
Па, ќе почнеме од Тетово кое паднало курбан можеби и поради близината со Скопје, но зошто исчезнале и ги снемало сосема од мапата и театрите (по азбучен ред): во Гевгелија, Кочани, Охрид, па дури и Титов Велес…
Да не биле душегрижинците, младите во овие градови, но и возрасната публика, одамна ќе тргнеа по погрешен пат, зашто ќе беа изложени на безброј деструктивни и штетни влијанија, кои не ќе се искоренеа од корен до ден денес, освен со затворање и на малкуте театри кои останале И, за жал, некои од нив сî уште постојат…
Не, се шегуваме, последиците тешко ќе се отстранат, но барем има зрак на надеж дека грешките никогаш повеќе нема да се повторат, или така ни се чини само нам – жителите на полупустиот остров, за кои театарот станал потреба и страст, бегство и спас, па немилосрдно и неповратно се претворил во живот…
Сега на островот има некои други и нови пустиножители, кои одново сакаат и се обидуваат да го населат, па ние сакаме со оваа наша мала и скромна публицистичка сторија само да ги охрабриме и поддржиме, но зошто да не – и да им аплаудираме…
Во овој наш нов мал труд главно користевме материјали од авторите Ристо Стефановски и Благој Г. Кичеец, за што бескрајно сме им благодарни. Другите текстови за театарот се, исто така, необјавени, а се напишани по различни поводи, за што им должам посебна благодарност на иницијаторите и организаторите на тие манифестации, како и на рецензентката на оваа книга проф.д-р Ана Стојаноска од Факултетот за драмски уметности од Скопје.
Ајде, бегајте од пустиот остров… Дојдете на пустиот остров… Збогум, пуст остров!