TЕАТАРОТ КАКО МАСОВНА И ЕЛИТНА КУЛТУРА

 

Тихомир Стојановски

  1. КУЛТУРОЛОШКИ ФЕНОМЕН НА ТЕАТАРОТ

И понатаму во проследувањето би следувало како прашање дали театарот е започнат со чинот на самата игра, со дарувањето на Бог со крвни и бескрвни жртви, со песна, оро, танц, играјќи или… дури откако бил изговорен првиот збор. Со словото? Секако не заборавајќи ја дефиницијата и тезата која се преповторува во театарската наука како средновековна догма за Теспис од Атина кој кажувал стихови и потоа следува дека театарот е место за гледање. Место од кое се гледа. Или во кое се гледа и се догледува нешто таму долу (во антиката) или таму горе (денес) на сцената во театарите. Секако не заборавајќи да се потсетиме на Дион, светиот град на Македонците под Олимп, каде се случувале Дионисови слави и Олимпски (Олимп Планина-олимпски, наспроти Олимпија, град-држава и олимписки) свечености. За времето на македонската антика. За културата, која на македонското тло била пред нас. Како нешто од кое треба да се учи и да се гордееме со неа. И, за да го разбереме театарот како феномен да повлечеме културна, културолошка линија на следственост до современиот театар и македонската култура.

 

Питер Брук би рекол: “Ќе го земам кој било празен простор и ќе го наречам гола сцена”6. Објаснувајќи дека кога поминува низ тој простор еден човек, а истовремено постои уште еден човек од спротива, кој сето тоа го гледа дека е тоа добра точка за почеток на театарот. На некој начин, тоа е така кажано од Питер Брук поедноставно и упростено за да биде разбирлив почетниот код на театарот на повеќемина и за оние на сцената и вон сцената. Имаме двојство на гледач и играч. Или тројство. Оној кому му е упатена играта. Самиот Бог. Мајката природа за плодност и слично. Кому му е упатен молебен збор за да нé дарува со плодност. Збор. Уште една точка на допир со природата, со духовната природа на театарот.

Но, самиот збор театар за себе ни раскажува, преку содржините запишани во речниците. Заведен е како: “гр. Тхеатрон – зграда каде што се даваат драмски и други претстави, искуство да се претставуваат на сцена од специјално подготвени лица драмски дејства за одразување на животот”7.

Наше театарче – против заборавот

 

БЛАГОЈА ЧОРЕВСКИ АКТЕР

Многу му се радувам на вашиот потег, кој не е само за почитување ами и за восхит. Ова можеби е само навидум мал, но и тоа како значаен чекор кон оттргнување од заборавот на она што се случува во Театарот, секако вклучувајќи не и нас уметниците во него).

Во сериозен недостаток од официјален театарски музеј во нашава држава (освен ако се има предвид дека речиси сите земји од опкружувањето а да не одиме и подалеку ги имаат истите) Нашето, Мое и Ваше Театарче ја има таа функција да се занимава не само актуелниов миг ами и историјата на Театарот, Вашиот портал не сочувува од правта на заборавот…

Дури и моментот на едукативен простор полека, но сигурно се проширува со точка наречена Наше Театарче, која сигурен сум ќе се шири до размери, што ќе придонесат и за задоволување на едукативниот принцип на младите генерации и тоа вклучувајќи ги не само гледачите, ами и директните театарски чинители, имајќи предвид дека на високообразовните институции кадарот кој произлегува од нив многу ретко или пак посериозно не се занимава со втемелувачите на македонскиот театар. Вашата рубрика Историја на театарот е сериозен чекор (кој очекувам и понатаму да се развива, полека, но сигурно) кон запознавањето со македонските театарски корени.

Оттука, па натаму заедно со вас активно ќе бидам присутен на вашиот театарски простор, воедно благодарејќи ви што не дозволувате мигновеноста и маргиналноста да го запоседнат нашиот автохтон македонски театар. Затоа, ви пожелувам огромна сатисфакција, но и зрела и опстојна работа врз она што значи и е Македонскиот театар…

НАМЕСТО ХЕПИЕНД

 

проф.д-р Христо Петрески

КРАТКАТА ПРОЛЕТ И НАСОЛЗЕНАТА ЗАВЕСА

  • ДВОВЕКОВИЕТО НА ЈОРДАН ХАЏИ КОНСТАНТИНОВ – ЏИНОТ

Или: за генезата на неговото стамено име и џиновскиот книжевен, културен и образовен придонес

Сестрана, несекојдневна, самопрегорна личност

Два века од постоењето и дејствувањето на Јордан Хаџи Константинов – Џинот, една несекојдневна личност, индивидуалец, книжевник, драматург и учител од Велес.

Толку многу нешта иницирал и реализирал Џинот, што со право може да се наречат неговиот лик и дело џиновски. Тој, заедно со Кирил Пејчиновиќ и Јоаким Крчовски, е еден од нашите први и најзначајни преродбеници и просветители, иако до денешни дни сî уште не е адекватно вреднуван во македонската историја и култура.

Јордан Хаџи Константинов – Џинов припаѓа на група македонски просветители и преродбеници од ЏИЏ век. Со својата просветителска дејност придонел за создавање граѓанска култура и литература во Македонија.

Со својот труд длабоко ја задолжил Македонија, а бил пионер во многу области, поради што бил во немилост на грчките владици, па бил прогонуван, затворан и негиран. Прв извел метеоролошки мерења во Македонија; тој ги поставил основите на образовниот световен систем, бидејќи духовниот веќе постоел во црквите; вовел нови предмети: мајчин јазик и географија, кои дотогаш не биле познати; имал посебен режим на учење и на настава, спроведувајќи го новиот учителски метод.

Некои од неговите драмски текстови ја изразуваат идејата за ослободување од долговековното турско ропство и од духовното туторство на грчката црква и за македонското национално единство и за соработката со словенските земји и народи. Пишувал драмски текстови и заедно ги изведувал со своите ученици.

Џинот четири децении работел на воведување на просветата на народен мајчин јазик, како писател и сестран творец од областа на културата. Џинот, исто така, се занимавал и со преведувачка дејност, со собирање народни умотворби, со пишување афоризми, правел преписи, собирал стари ракописи, имал огромна библиотека со повеќе од 1.500 книги…

 

TЕАТАРОТ КАКО МАСОВНА И ЕЛИТНА КУЛТУРА

 

Тихомир Стојановски

  1. КУЛТУРОЛОШКИ ФЕНОМЕН НА ТЕАТАРОТ

Но, да се вратиме на феноменот, на посебноста на театарот. Тој може да појде од една реченица, една загатка и да ја рашири во драма, да ја провери на сцената, да ја соочи со своето време и својата култура. Сега и овде, како што велат познавачите, како на пример К.С. Станиславски. Дека театарот се случува “сега и овде”. Потоа таа реплика од пишан и кажан збор излегува од театарската наука и практика и влегува во животната драма како општо кажуван поим и вистина. Знаење кое се повторува масовно на театарските проби, претстави, изјави, соочувања. Реплика, која од театарот влегла во животот. И секако како основа за “психодрамата” на Едгар Морено со која ги лекувал пациентите откако ќе го одиграат својот “проблем” на замислената сцена. Психотерапија низ игра по урнек на театарот. Можеби како “показ” дека на сцената актерот црпи и доаѓа до границата меѓу свесното и несвесното. Тоа, пак, открива уште една точка која ја објаснува длабоката духовна природа на театарот. Театарот е на некој начин лечилиште на потсвесната народна состојба и општеството. Кога на пример, ги игра судирите и конфликтите на нашето современие и нé соочува со нив. Ни помага да ги разбереме и доживееме и надживееме во себе. “Нејсе”.

ТЕА БЕГОВСКА РЕЖИСЕР

 

Драги сонувачи!

Ако во природата на младиот човек е ентузијазмот и негова предодреденост е да се бори, вие двајца Борче и Кети – од љубов и за љубов направени, сте жив пример дека го носите во себе ентузијазмот на младиот човек!

Си бил еден човек. Тој човек ја барал суштината на човечкото постоење. Барајќи наишол на луѓе/нелуѓе, чувствителни/бесчувствителни, свои и никои, со став/без став, со лице/ без лице, со перде/ без перде, со маска/без маска, со мене/ без мене, со вас/ без вас…барал, барал и упорно барал…и секогаш кога ќе се уморел почнувал повторно од почеток, од нула. Човек/не човек, мое и твое, што е мое? Што е твое? Што е наше? Кој сум јас, кој си ти? Вистина/ невистина, лага и тага, не можам рекол, не можам да сфатам…Пак од нула, пак од почеток. Јас сум – ЈАС сум – Јас СУМ, ќе спијам…не, ќе станам, ќе барам, не…ќе плачам, не, не, не, ќе се смеам. Сега ќе одам да се погледнам во огледалото – Што сум јас? Кој сум јас? Ќе седнам, и така само ќе седам и ќе мислам. Мисли! Мисли, мисли, мисли! Не ми доаѓа. Не ми доаѓа мисла! Ќе си влепам шлаканица!  Се уморив – рекол. Добро. Од почеток, од нула, од самиот почеток ќе почнам. Се заљубил/се одљубил, се уморил/се кренал, паднал/се исправил, гледал во една точка/не гледал во никаква точка, сакал/не сакал, спиел/не спиел, јадел/не јадел…. и така секогаш и повторно и повторно и се’ и се’ од почеток и почеток. Така ние создавајќи ја секоја наша креација почнуваме од нула. Се чувствуваме недоискажани, недокажани. Театарот секогаш одново го кажува она што веќе е кажано. Исто како и во љубовта. Се’ е кажано, но и се’ треба повторно да се повтори. Каква суштина бараме? Ја нема. И ако ја има не е една, секогаш е своја, секогаш различна, посебна и важна за себе, постои и ќе постои само за себе. Во тоа е убавината. Убавината да почнеш од нула во создавањето на секој еден актерски МИГ, на секој еден МИГ од креацијата на режисерот. Мојот МИГ, твојот МИГ, треба секогаш одново и од почеток да биде создаден, да му се вдахне душа која само што не почнала да живее. Тоа СЕГА и ОВДЕ да се сфати и прифати како постоење, а не како нешто што МОРА да се случи. Присутност со око и со душа, со тело и со срце. И не постои друг пат, тоа е едниствениот пат.

Театарче нека биде овој човек и секогаш одново нека ја бара суштината и секогаш нека биде нова и свежа, своја и ничија друга. МИГОТ кој ми го пружате мене и на моите колеги со ова Наше Театарче е доволно голем и свој да ја потврди таа суштина по која трагаме сите.

 

2. КУЛТУРОЛОШКИ ФЕНОМЕН НА ТЕАТАРОТ

 

Тихомир Стојановски

Секако за да се разбере природата на театарот треба да се појде до првичната дилема за тоа од кога може да се зборува за суштествување на театарот. Првата дилема, парадокс на театарот е дали на почетокот бил зборот или гестот? Но, нам не ни е во прилог да се зафаќаме со вечната “Хамлетова дилема”, кој бил на почетокот. Тоа само би нé одвлекло до неразврзаниот “Гордиев јазол” (го одврзал или пресекол Александар Македонски. Животна приказна која станува мит, расказ, легенда која ја раскажуваме денес. Станува историја). Би нé довело до уште една од човечките нерешливи загатки, до дилемата кој е постар “кокошката или јацето?” Двоумење, дилеми, небаре реплики од драмата на апсурдот, од Бекет или Јонеско. Како да го чекаме Годо? Одговорот на загатките барем се обидува да го зачне театарот на сцената. Одредени реченици, реплики од животот, како горниве две прашања-загатки, стануваат рамни на драмски сцени и остануваат низ милениумите, раширени преку границите на дражавите како искуст на предците.

КРАТКАТА ПРОЛЕТ И НАСОЛЗЕНАТА ЗАВЕСА

 

Христо Петрески

***

Малески констатира, но и се прашува: Денеска веќе многу наши градски театри пречекориле барем со една нога отаде границата на дилетантизмот. Уште во почетокот при формирањето на градските театри кај нас се тргна во еден наопачки процес: без колку-толку образован кадар се отворија театри во речиси  сите наши поголеми градови, а артисти?

Додека пак, Милчин изнесува мислење дека во Македонија треба да постојат само два театра и тоа само во Скопје и Битола. Тие театри би биле доволни да ја покријат целата територија на Републиката преку повремени гостувања (?!). Милчин бил претставник на Здружението на драмските уметници на Македонија.

При расформирањрето на поголемиот дел од градските театри имало најразлични идеи и ветувања, анекои од нив биле и следните: Македонскиот народен театар да прерасне во куќа што како матична ќе го помага развојот на драмскиот аматеризам и ќе ја покрие потребата за театарски претстави во СРМ наместо постојните професионални театри; понатаму, да се основа постојан подвижен патувачки театар што ќе ја обиколува Македонија и слични други предлози, табуа и небулози.

Притоа, како да се заборавило на основната вистина и премиса: дека полесно е да се руши отколку да се гради, па театарската елита сакајќи да биде спокојна, единствена и мериторна, всушност, самата си ја пресекла сопствената гранка, го прекинала и уништила подмладувањето и творечката и креативна обнова, за сега (неколку децении подоцна), за среќа, повторно да се обновува она што претходно брзоплето, не докрај промислено и аргументирано, експресно и безпоговорно било забрането, односно укинато и затворено.

Новите драмски и театарски ветришта веќе дојдоа од Охрид, сега започнуваат да дуваат и од кај Гевгелија, па да се надеваме дека и во Тетово повторно ќе проработи македонската театарска сцена, но и во Кочани каде има солидна база и услови, бидејќи со години по ред таму се одржува Драмскиот аматерски фестивал на Македонија.

Од канџите и списокот на понижените и обесправените, веќе одамна се ослободи Театарот во Велес, па сега остануваат уште Гевгелија, Кочани и Тетово, но зошто да не и другите поголеми градови во Македонија – повторно да основаат и имаат свои театарски куќи, активен и вистински театарски живот и атрактивни современи театарски претстави…

Сонот ќе заврши и ќе се обвистини, тогаш кога пролетта на македонските театри во внатрешноста повторно ќе стане долга и вечна, но и кога завесата нема да биде насолзена, туку ведра, насмеана и среќна, а работата на театрите со богат, содржаен и квалитетен  репертоар – спокојна, обмислена и независна, односно самостојна, плодоносна и бериќетна!

Публиката, како неизоставен и интерактивен чинител, тоа го очекува и заслужува…

 

TЕАТАРОТ КАКО МАСОВНА И ЕЛИТНА КУЛТУРА

 

Тихомир Стојановски

КУЛТУРОЛОШКИ ФЕНОМЕН НА ТЕАТАРОТ

Примерот го давам за да се спореди самиот живот со театарот кој длабоко во себе ја има потребата да го одигра животот, да го дообјасни, да го толкува, да го режира, подреди по сценски редослед. И нели знаеме во секојдневието да кажеме дека некој “драматизира”, кога сака да ја потсили емотивно ситуацијата или да í даде нова возбудливост. Кога ги пренагласува зборовите и чувствата. Во животот нé учат да бидеме, умерени, да нé викаме, да нé се возбудуваме, да ја задржиме присебноста. Но, во театарот ако така се однесуваме на сцената ќе дојдеме до котата на здодевноста. Во театарот за да се одржи вниманието и да се раскаже приказната со сценски средства е потребна неумереност. И оттаму доаѓа терминот драматизирање. Пренагласување на доживувањата. Нагласени зборови и гестови. Повисок тон. За во театар. Како урнек за разликата меѓу животната и драмата во театарот. Или со други зборови кажано згуснати чувства, настани, време. Поинтенизвни и подраматични отколку во секојдневниот живот. И во двете драми, животната и театарската, има приказна, дејство, учесници и набљудувачи. И напишана приказна. Нашиот народ би рекол “така му било пишано”, кога се случило нешто убаво или лошо. Тоа метафорично би значело дека и во животот имаме однапред напишана драма. Или судбина или карма од која не се бега. Која треба да се одживее и одигра. Небаре сме сите актери во големата животна драма.

“Од пишаното не се бега”, уште една реплика од животната драма која постојано ја повторува народот. Значи имаме пишани, запишани слова. Нели, книгите ги запишуваат луѓето да останат во паметење. “Историските книги ги пишуваат победниците”- е една фраза, синтагма која ја знаеме речиси сите. (Исто така, таа реченица е како реплика од животната драма, која одвреме-навреме ја повторуваме како искуство од предците). На македонскиве простори има многу напишана историја која е спротиставена една наспроти друга. Истории, небаре како драмски дела кои опишуваат исти настани со други зборови, реплики, податоци. Цивилизацискиот парадокс на животот за македонската литература и култура, станува како една голема драма, комедија и трагедија истовремено, дури и денес од одредени научни кругови имаме негирање на македонската култура (во 21 век?). Небаре езгистира еден нов театарски вид длабоко сврзан со самиот живот, но не само театарски – трагедија дел арте. Нов жанр во кој една иста приказна се раскажува пред гледачите, слушачите, читателите од поинакви агли и чинители. Изрежирана од поинакви режисери. Како чинови од драма, која има едно именување, а различни чинови, драма која не е завршена, затоа што се едначи со самиот живот. Како приказна која од оваа страна на Пирин Планина и од онаа страна на Пирин Планина е различна. Или од нашата страна на Олимп и од нивната е поинаква? Наша и нивна вистина. Одлична приказна за драматизирање. За театар. За родение на добра театарска претстава. Или уште еден показател колку се допираат театарот и самиот живот. За да се знае дека Македонија е една голема драма. Драма, која сé уште трае како култура и духовост и покрај сите “драматизирања” кон неа. Како уште еден чинител за длабоката врска на земјата и сцената. За нејзината театарска врска. За местото на кое се среќаваат премрежијата на современието. За да не остане општо познатото дека театарот е само “место за гледање”. Секако имаме учество и на актерите и на гледачите во добрите драми. Личен влог во сцената уметност. Или емпатија, доживување на чувствата на актерите како свои. Кога некоја добра претстава, сцена, монолог ќе нé доведе до солзи или до восхит, до “катарза” како што запишал македонскиот учител Аристотел. До прочистување за да нé направи подобри. Да нé смени и да нé натера да се спознаме себеси. Како чин на елитност кој нема да стане, да се преобрази во масовен, во пазарен, комерцијален тип за да се загуби себе си како духовност и културна вредност. Да се загуби себе си со првичниот духовен импулс на создавањето и уменоста.

КРАТКАТА ПРОЛЕТ И НАСОЛЗЕНАТА ЗАВЕСА

 

Христо Петрески

5.

Културно-уметничката активност и, во тие рамки, драмскиот аматеризам во Охрид главно започнал и се развивал во и преку дејноста на: Пливачко-веслачкото спорстко друштво Југ, Противпожарното друштво, Културно-уметничкото друштво Билјана, Културно-уметничкото друштво Вал (Бран), како и Драмската група на Гимназијата.

Градскиот народен театар – Охрид бил основан на 1 јануари 1949 година. Започнал професионално да работи со шестмина, а на крајот од годината веќе имал вкупно единаесет вработени лица. Негова прва премиера била Кир Јања во режија на директорот Ѓоре Боче, кој ја играл и главната улога. Во претставите играле: Лазо Арсовски, Сотир Димитровски, Радмила Златковиќ, Правда Илиќ, Благоја Кичеец и други. Во Охрид, пак, гостувале: Димитар Ќостаров, Петре Прличко и Тодор Николовски.

Градскиот театар во Охрид постоел шест години и повремено организирал гостувања и турнеи во: Струга, Дебар, Кичево и Ресен, како и селата од охридската околина.

Во овој театар се подготвени и прикажани домашните текстови – пиесите Милка од Борис Бојаџиски и Продадена од Радослав Петковски.

Инаку, во заклучокот на својот мал серијал текстови посветен на затворените театри во Социјалистичка Република Македонија, авторот Ристо Стефановски посебно подвлекува дека напоредно со напорите во обновата и изградбата на разурнатите градови и села, патишта и железнички линии, мостови и стопански капацитети, започнало основањето на низа нови институции. Меѓу нив посебно внимание им се посветувало на оние од областа на образованието, културата и уметноста. Ваквата ориентација придонела кон театарската дејност да се гледа со посебен интерес. Впрочем, нејзе ñ беше доделена историската задача да го афирмира живиот литературен македонски јазик, кој со децении и векови бил оспоруван, омаловажуван, негиран. И така на полето на театарската уметност во секој град, во кој живееле и дејствувале дури и по неколкумина вљубеници на драмската уметност, дошло до обновување на драмските групи и секции, до нивното пообмислено конституирање и организирање. Во исто време градовите што имале подолготрајна традиција во одгледувањето на драмскиот аматеризам, пристапиле и кон формирање професионални театри. Притоа, тука свој придонес имала и недокрај диференцираната културна политика во однос на театарот, која често била обременета со нереални и субјективни сфаќања, а кои им оделе на рака на ваквите тенденции – нагласува Стефановски.

Во низата причини, што подоцна придонеле вака основаните театри да започнат да се рушат како кули од карти при првиот посериозен налет на тешкотиите, во прв ред спаѓале кадровските, материјалните и просторните. Така, речиси ништо посериозно не било направено ниту преземено во стручното оспособување на ангажираните кадри, и покрај тоа што добро било познато дека мнозинството од нив биле не само без соодветно, туку и без какво и да е друго поголемо образование. Многумина покрај актерската работа се занимавале не само со режија, сценографија, костимографија, музичко опремување и т.н., туку и со мануелната ангажираност.

Поради овие и други причини – сî позабележливо слабеел изворот на репертоарот, нагласува Стерфановски, но и квалитетот на претставите, но свој рефлекс има и појавата на радиото и телевизијата кои постапно навлегуваат во сите домови и театрите во помалите населени места престануваат да бидат единствени носители на драмската уметност, како и организатори на културно-забавниот и културно-уметничкиот живот.

КУЛТУРОЛОШКИ ФЕНОМЕН НА ТЕАТАРОТ

 

Тихомир Стојановски

Но, да се вратиме на запишаните македонски обичаи кај Таневиќ5. “…Кога ќе се отпочне работата се вели: Госпуди поможи! …или Аирлија зафашкање… на што другиот одговара со Амин…”.

Го давам овој пример, за да се види како обичниот човек пред само 150 до 200 години го започнувал денот и работата. Во самиот чин имаме утврдени зборови кои се кажуваат како научени реплики од некоја драма, секако имаме верба во Бог и обраќање кон Бога за да тргне работата. Од еден религиски, верски чин, обраќање кон Господ, се преминало во народен адет и култура во секојдневието. Самиот чин во себе има театарски код. Драматичност и причинско-последична поврзаност. Обраќање кон Бог. Молба. Верба. Доследност и континуитет кои секојдневно се повторуваат. Можеби само еден пример дека вербата во Бога и народната култура се надополнуваат. Секако, ако го анализираме дејството на повторување при утринското станување (будење) ја имаме допирната линија со сценските дејства. Во зборовите има голема драмска енергија, емотивен набој, желба, обраќање кон повисоката сила, степен на духовност и секако очекување работите да се случат. Пред почеток на приказна со новиот ден. Или прв чин. Први реплики. Први дејства секако врзани со верата. Небаре со изгрејсонцето се крева завесата во животниот театар. Во животот. Кој е исто така сцена. Како што јас ја нарекувам “мајката сцена”. Женски род. Како и мајката земја. Родилка. И не случајно се вели дека “театарот се раѓа и умира секоја вечер” за време на претставата. На тоа се мисли на актерот. На самиот човек. Дека секоја вечер се раѓа и умира на почетокот и на крајот на претставата. Или како што запишал народот “нов ден, нов кÄсмет”. Реплика од животот кон сцената. Кон “мајката сцена”. Кон сите нас. Допир на театарот и животот повторно. Таму некаде на меѓникот на театарската и животната сцена.Велми ние можеме со денови да даваме споредбени примери за врската на театарот и животот. Фала му на Господа во народната македонска култура се останати голем дел од постарите адети во кои јасно се гледа феноменот на театарот, неговото присуство, како игри, дејствија, преоблекување и преправање во други, или како народно-религиски игри по наменски поводи за измолување на дожд, како длабока потреба, нужда да се одигра самиот живот, да се подражува, имитира, за да се разбере и спознае во себе. И низ себе. За да се биде силен. Силен-втрховен учител на Дионис. Но, за тоа понатаму. Дојдовме до точката и потребата да се одигра самиот живот. Да се имитира тоа што го молиме од повисоката сила, од Господа. Да се драматизира. Да се дејствува. Да се обидеме да се сретнеме со Бога, да бидеме дел од него или да бидеме со него. Се разбира претходно собрани заедно во тој чин. Вербата во Бога од точка на елитност (посветеност во мистериите и обредите) и секако сопствен избор до масовен собир и масовност (наметнатост од други). И ете уште една од точките кои ја одредуваат длабоката природа на сцената. Место за средба. Средба со себе, со своето време и со својата култура. Со сопствениот народ. Покрај она познатото “место за гледање” слободно можеме да додадеме и “место за средба” како одредница за театарот. “Нејсе”.