TЕАТАРОТ КАКО МАСОВНА И ЕЛИТНА КУЛТУРА

 

Тихомир Стојановски

2. КУЛТУРОЛОШКИ ФЕНОМЕН НА ТЕАТАРОТ

***

Значи учење за себе. Кои сме? Каде одиме? Каква култура создаваме? Да научиме за себе. Да се спознаеме себе си. На Аполоновиот храм во Делфи пишувало: “Спознај се самиот себе си” и “Ништо премногу”. Убаво искуство кое во себе има мудрост и духовност. Кое има применливост и полезност во театарот. Играјќи на сцената, делови од својот живот се спознаваме себеси. Потрага по себеси. Но, тоа ќе биде тематски дел од овој труд понатаму.

Но, да се вратиме на записите на Таневиќ. Повеќе луѓе имале потреба да го запишуваат народниот македонски фолкор. Нам така ни е полесно и полезно да го споредуваме со театарот. Го запишувале како една голема народна драма, која не е ставена во класична драмска конструкција (една приказна, единство на време и место, причина и последица во цврста врска) туку во одредени неповрзани верски, народни, (театарски) дејства, односно дејства кои имаа длабока врска со сцената и со вербата во силата која нé создала. Дејства во кои се кодирани и запишани верувањата и постојаноста на нашите претходници. На нашите предци. Дејства, во кои дури и денес во христијанството се провираат постари адети, игри и приказни. Една голема народна драма. Која е наредена во зборови, а во запис постојаноста и вербата на народот. Или неговиот бесмртен дух. Неговата култура. И елитната и масовната. Народот би рекол “секоја планина своја тежина”, како искуство од народната култура. Повторно реченица, реплика излезена од животната драма, која во животот се повторува како да е театарска реплика за на сцена.

МОНОКЛ

 

 

2.
И во Тетово, како впрочем и во другите наши градови, носители на драмскиот аматеризам биле просветните работници. Таму, во 1950 година бил формиран Градскиот народен театар – Тетово, како професионална драмска куќа. Во текот на своето постоење, овој театар прикажувал просечно по седум премиери во сезона и по 140 изведби, кои годишно ги посетувале околу 40.000 лица. Коштана била прикажана 40, а Чорбаџи Теодос – 28 пати. Тетовскиот театар организирал гостувања и турнеи во Охрид, Лесковац, Вучје, Грделица, Радуша, Гостивар, Кичево и некои други населени места. Во состав на Театарот, дури била основана и куклена сцена. Во Театарот, покрај професионалните артисти (Панта Николиќ, Ацо Цветковски, Рада Стојановска, Панче Васовски – Камџик и други), работеле и околу дваесетина аматери. Во Театарот сите работеле сé, па и артистите често сами го правеле декорот и другите неопходни нешта. Се работело и повеќе од 18 часа на ден, а премиерата на Народен пратеник артистите ја подготвиле точно за една седмица.

Христо Петрески

TЕАТАРОТ КАКО МАСОВНА И ЕЛИТНА КУЛТУРА

 

Македонската народна култура и творештво, во еден период, ги запишувале нашите соседи. Во почетокот на 20 век, на полуостровот кој од древнина се именувал како македонски, а денес се именува како балкански (Балкан, значи планина во Пиринска Македонија) се создавале државите на нашите соседи, а Македонија од нив била поделена во 1913 г. Како историска македонска драма од која и денеска ги чувствуваме и живееме последиците. Но, фала му на Господа (реплика останата кај нашиот народ која се пренесува од колено на колено, како да е дел од некоја ненапишана драма), дел од македонскиот фолкор и народното творештво е запишано, благодарение на нашите соседи и можеме да му се радуваме и да го препрочитуваме и денес.

“Па така, сé до Втората светска војна митологијата на Македонците била предмет на проучување на повеќе бугарски и српски научни работници, кои, се разбира, неа ја проучувале како составен дел на својата народна култура и наука…”2

И се разбира тоа треба да го разбереме како дел од големата животна драма. И денес имаме спорови и преземање на културата на македонскиот (Балкански) Полуостров и сигурно е тешко да се оддели кому му припаѓа одредена творба. Предвид треба да се земе долготрајноста на македонската култура низ милениумите или културата на тлото на Македонија, од неолитските наоди, кои откриваат древна духовност (Големата мајка која датира од 2000 г. п.н.е., Адам од Говрлево 7000 г. п.н.е. и сл.) и феноменот на именувањето како Македонија и Македонци, кој поминал повеќе фази на животната македонска драма и има своја долговечност. Се разбира споделувањето на културата со соседите ќе нé зближи и ќе нé натера да научиме едните за другите. “Нејсе”.

Тихомир Стојановски

МОНОКЛ

 

 

1.
Во 1951/52 година, долгогодишните аматери во Гевгелија добиле статус на професионалци, односно формиран е Околискиот народен театар – Гевгелија, кој за жал, ќе постои и работи само една година, кога и ќе гостуваат познатите Петре Прличко и Добрила Чабриќ како Митке и Коштана во истоимената претстава.
Од пазувите на Гевгелискиот ансамбл произлегуваат и неколкумина истакнати драмски уметници (Стојка Цекова, Ружа Икономова, Олга Ринчева, Марица Вркиќ и други, кои својот пат го продолжиле во театрите во Скопје, Штип, Битола и Прилеп.
Од 1952/53 година повторно се враќа драмскиот аматеризам во овој град, каде во текот на 1954 година населението на Гевгелија врз доброволна основа ја изградило зградата на својот театар, која во тоа време, ако се изземе зградата на Македонскиот народен театар, била речиси единствена што ги задоволувала барањата за нормално работење.

Христо Петрески

КУЛТУРОЛОШКИ ФЕНОМЕН НА ТЕАТАРОТ

 

– глава прва –

Во книгата на Стеван Таневиќ “Српски народни обичаи у Ѓевѓелиској кази” е поместен текст под наслов “Обичаи на секојдневниот живот”1. Поместен е текст за адетот, обичајот при станувањето наутро, кој вели вака:

“Штом луѓето ќе се измијат, ќе ја симнат капата, ќе се завртат кон исток или кон иконата, ќе се прекрстат трипати и ќе ги изговорат овие зборои: Госпуди Боже! Свита Трујца, да ни пумужиш! Свита недељо и Свита Бугуројцо, мајка Ристова, да ни дадете здраве и касмет и бирикјет. На душамјне бастрет да фатиш, р’ци да им се исушат, нози да им се фатат! И ка е арно така да биде! -Амин!”.

Тоа е запис за нашите предци како го започнувале денот. Дејство кое се повторувало, секој ден на изгрејсонце. Еден вид на утрински обред и ритуал. Во современиот театар, денес, ние сценските уметници, ги учиме репликите (зборовите) секој ден на пробите кога се подготвуваме за премиера. Ги повторуваме. Зборовите за утринската молитва на нашите предци во себе содржат повторување и верба. Убеденост. Актерот, исто така е врзан со голем степен на вербата. Дека создава нешто што има возвишена смисла. Духовност. Порака. Но, на почетокот, допревме една точка на повторувањето. Во градските театари се повторуваат претставите пред нова публика, од ден-на ден, од вечер-на вечер. Одредени реплики, дејства и сцени. Во случајот на утринската молитва запишана од Таневиќ, исто така имаме одредени зборови, реплики кои се повторуваат, но овој пат во самиот живот. Животот и театарот. еден наспрема друг.

Секако, не откриваме нешто ново, театарот и животот се испреплетуваат. Дека театарот се обидува да го одигра или толкува животот!? Во еден свој дел. Да ни прикаже, раскаже и одигра сцени од живеењето. ,,Нејсе,,. Во случајот на утринската молитва се работи за индивидуален, личен чин, на некој начин, чин на посебност и елитност, да му се молиш на Бога секое утро пред почетокот на денот заради степен на својата верба и посветеност. Во случај, кога одредени театарски претстави стануваат омилени, сакани, обожувани (небаре се во врска со Боженственоста) и масовно посетени, тоа би било чин на масовна култура. Секако, театарот има една базична линија да го види што повеќе публика, а тоа го води кон масовноста. Кога една театарска претстава се

снима на носач на слика, ДВД, се пренесува на ТВ или се продава како ДВД снимка таа станува масовна култура. Иако, мотивот за настанување е личен и елитен. Актерите веруваат дека се центарот на светот, дека ќе го променат светот, дека имаат што да му кажат на гледачот, се разбира кога создаваат театар кој има духовна сила и е уметност. Имаат степен на верба. Силна верба дека работат нешто важно, значајно за сиот свет?! Наспрема нив секогаш имало и ќе има театар, кој е естрада и масовност. Кој е пазарна и масовна култура. Нивниот мотив е да се заработи од претставата. Да се продаде на што повеќе гледачи, да биде позната, масовна култура. Да се добие матријална вредност за работата на сцената. Така театарот на патеката на својот опстој поаѓа од елитноста, во своето создавање, но секако патеката на творештвото го води и низ масовноста.

Но, допревме две коти кои на театарот му даваат одредници некогаш и денес, а тоа се повторувањето (постојаноста) и вербата. Без нив не е можен сценскиот чин. Исто како утринската молитва на нашиот не толку далечен предок запишан од С. Таневиќ. Што би значело дека на театарот му е нужна вербата. И упорноста. ,,Нејсе,,.

TЕАТАРОТ КАКО МАСОВНА И ЕЛИТНА КУЛТУРА

Тихомир Стојановски

МОНОКЛ – НАМЕСТО ХЕПИЕНД на сцената

 

 

 

Христо Петрески

КРАТКАТА ПРОЛЕТ И НАСОЛЗЕНАТА ЗАВЕСА
Кон книгите Кратката пролет на некои театри во внатрешноста на СРМ од Ристо Стефановски и Насолзена завеса од Благој Г. Кичеец
Книгата Кратката пролет на некои театри во внатрешноста на СРМ од Ристо Стефановски е вкоричено издание на авторот од 1977-1978 година, во кое се поместени вкупно четири негови текстови – публикувани во списанието Современост од Скопје и тоа во броевите: 9-10/1977; 1-2/1978; 4/1978 и 5/1978 година.
Уште на самиот почетокот од првиот текст Стефановски вели: Сознанијата за театарската уметност во Македонија би останале непотполни ако не се даде барем еден бегол осврт врз дејноста на театарските куќи што се веќе расформирани од разни причини.
Понатаму, Стефановски додава дека треба да се доосветлат некои аспекти од театарскиот живот во нашата Република, па додава дека тоа е долг, меѓу другото, и кон плејадата артисти и други театарски работници, кои веќе одамна се занимаваат со друга дејност, меѓутоа без оглед на тоа – во нивната интима периодот додека работеа како театарски луѓе длабоко е врежан и никогаш нема да избледнее.
Стефановски укажува дека поголемиот дел од споменатите театри изникнале како резултат на повоениот револуционерен подем и разбрануван ентузијазам, кој не секогаш водел сметка за реалните можности (пред сé, за кадар и за простор), но…

Џуди Деч

Џуди Деч
 27 март 2010
Светскиот ден на театарот ни дава убава можност да го славиме Теата рот во неговите безбројни форми. Театарот е извор на забава и инспирација и, тој умее да ги соедини големиот број различни народи и култури низ светот. Но, тој е многу повеќе од тоа, ни дава можност да се образуваме и информираме.
Театарски претстави се играат по целиот свет, и нè само во радиционалните театарски простори. Претстави може да има во некое африканско селце, во подножјето на некоја планина во Ерменија, на некое мало острвце во Тихиот океан. Потребен му е само простор и публика. Театарот може да не насмее и да не расплаче, но треба да не тера на размислување и делување. Театарот се создава со тимска работа. Актери те се тие што се гледаат, но има зачудувачки голем број на лица кои не ги гледаме. Тие се, исто толку, важни колку што се и актерите бидејќи нивните разновидни и стручни вештини овозможу ваат да се случи претставата. Славата и успехот и ним им припаѓа.
Светскиот ден на театарот се слави на 27 март. Но, од најразлични причини, секој ден треба да биде ден на театарот, ние имаме одговорност да ја продолжиме традицијата на забава, образование и просветување на нашата публика без којашто не би можеле да посто име.

“ТЕАТАРОТ КАКО МАСОВНА И ЕЛИТНА КУЛТУРА”

 

ПРЕДГОВОР

Театарот е цивилизациски феномен кој на територијата на Р.Македонија, па и пошироко на македонскиве простори има традиција, од пред речиси 3.000 години. Настанат е во почетоците на човечкото зрело духовно живеење како место за средба со Бога и со својата култура. Како место за дарување, чествување, играње и средба. Од раните форми на ритуалниот театар до денес, до она што е современиот театар, се поминати речиси 3.000 Божји години. И секогаш театарот наоѓал сили да го задржи она значење, кое му било дадено со неговото настанување, да ја има духовната сила да толкува, слави, беседи, раскажува за своето време и својата култура. Да биде предводник и обединител на уметноста, носител на нови идеи и толкувач на судирите на современото. И секако уметност, која во себе ги содржи елементите на сите други уметности.

Во одредени периоди, кога од религијата (христијанство, ислам) бил забрануван во својата основна форма, тој се прилагодувал и преобразувал на состојбите и околностите како: вид на народна драма, народни обичаи и адети проследени со игри и Караѓоз театар, театар на сенки, за време на османлиското присуство во Македонија и сл.

Театарот е секако уметност, која во себе ги обединува речиси сите други уметности: литературата, поезијата, сликарството, филмот, музиката, танцот, архитектурата и сл. Не само што ги поврзува и им ја дава основната сила на играта, на човекот му ја дава потребата да игра, да слави, да се изразува. Секако, македонската култура има славно минато, со четирите откопани антички театари (скупски, хераклејски, стобски, лихнидски), кон записите на авторитетите дека сме “лулка на европскиот театар”, а веројатно и кон достигнувањата на современата македонска театарска продукција, имаме обврска да дадеме поинаков поглед, осврт на театарот како општо цивилизациски феномен, кој оставил материјални и духовни траги на територијата на Македонија и пошироко до ден-денес.

Обврска и должност да се истражи и проследи неговата базична, суштинска природа. Како на пример причината за неговото настанување? Зошто театар? Каков театар? Која е нуждата од неговото дејствување, создавање и секако причината за неговиот повеќе

милиниумски опстој и жилавост. За неговата долговечност што го прави културен феномен, од кој се произлезени и другите уметности.

Мислам дека поврзувањето на театарот со обредот и култовите и почитувањето и славењето на Бога, како и со игрите и верувања од народната култура, а со тоа секако со распетието меѓу елитноста и масовноста ќе му даде една поинаква значајност. Ова нека биде уште едно сценско-духовно патување кон себеси, кон македонската култура меѓу елитноста и масовноста. Намерата на трудот е да се отвори уште една сознајна кота за театарот во Македонија, како духовна доблест која има повеќе милениумско траење и континуитет, кој преку елитната и масовната култура е применет и е присутен и денес. Секако, театарското патување меѓу елитата и масовноста би ни помогнала да ја разбереме неговата вистинска духовна природа и суштина.

 

Тихомир Стојановски

ПО ТРАГАТА НА ЕДНА ТЕАТАРСКА ДИМЕНЗИЈА

Поезијата подзаборавена во театарот

Во последно време речиси и воопшто да не се зборува и размислува на оваа тема, а и не така одамна (пред неполни три децении) имаше обиди и се правеа цели претстави – перформанси на поезијата на нашите современи автори. Така театарски се преточени стиховите на Михаил Ренџов, Ристо Јачев, Ацо Шопов, како и во повеќето случаи кога се создавани цели претстави во рамките на СВП

Интересна, иако малку подзаборавена тема во театарот е (не)постоењето на поетскиот театар како форма. Театарските автори и чинители како да подзаборавија дека токму поетскиот збор уште од антиката е во основата на театарските случувања и збиднувања. Од овој аспект со текот на милениумите и постоењето на театарот се до овие модерни времиња, како да се губи нишката и поентата на поезијата во театарот, односно можноста за нејзино инволвирање на за многумина штиците што навистина живот значат. Во последно време речиси и воопшто да не се зборува и размислува на оваа тема, а и не така одамна (пред неполни три децении) имаше обиди и се правеа цели претстави – перформанси на поезијата на нашите современи автори. Така театарски се преточени стиховите на Михаил Ренџов, Ристо Јачев, Ацо Шопов, како и во повеќето случаи кога се создавани цели претстави во рамките на СВП.

Цел на уметноста беа зборовите и поезијата, а актерите кои го правеа тоа беа Мите Грозданов, Владо Светиев, Сабина Ајрула, Софија Гогова Врчаковска…

Зошто во моментот е таква ситуацијата ги запрашавме Сашо Миленковски, актуелен директор на МНТ и Трајче Кацаров, поет, драматург писател и актуелен уметнички директор на штипскиот театар. Според Кацаров “Театарот отсекогаш бил место каде поетот се стекнувал со правото на јавност… поезијата може без театарот, но театарот не може без неа”.

Како менаџер на една национална куќа Миленковски иако како што вели режисерски не ја поддржува идејата за естетика на поетскиот театар, сепак потенцира дека е еден од оние кои бездруго би поддржале еден ваков проект, бидејќи како што вели, “она што мене ме интересирало во театарот е поврзано со неговата епска димензија и снага и доколку се понуди таков текст или проект во МНТ секако дека ќе го поддржам како што ги поддржувам различните форми на театарски израз”.

НИКОЛА РИСТАНОВСКИ, АКТЕР

 

 

ЗА ТЕАТАРЧЕТО, СО ЉУБОВ…

Освен театарска продукција и освен правење претстави , во Театарот секогаш и сосема- во доволни количини- недостасувало струење и размена на СВЕСТ И ЕЛЕМЕНТАРНА СМИСЛА. За тој свет…И во тој Свет.А.и за оној околу. Или ,како што би рекол Ти-Борче-електрони..
Јас би рекол-фотони..Оти се врзани за светлина.
Тоа обично би требало да се случува и во бифе, и на улица, и пред претстава,и после неа..да се случува меѓу луѓе, меѓу актери-уметници.. сеедно.. значи сето она што значи рефлексија од Театарот,негово доживување, и сето она што може да значи некој негов катализатор на било кој начин.Било да се работи за разговор,слика или пишан збор.Нешто што е живо,импулсивно,креативно а можеби и искрено.Нешто што ќе остане.
Тоа Ваше,- Наше театарче-,може да биде важен дел од сето тоа! Значи, може да се занимава со последиците, а понекогаш да иницира и некои причини.
Тоа нешто- Во таа смисла – секогаш недостасувало, дури и тогаш кога го имало одпојќе.
Во нашево време, со самото тоа што и Театарот во суштина на некој начин е ставен во една чудна позиција, што му дава посебно значење ,- секое нешто- од овој тип е пред се една романтична, многу романтична идеја!.. Но театарот, или – Театарчето не се прави без Љубов.Нели?..Дури и тогаш кога таа станува по малку патетична или не дај Боже -недоволна…
Вашиот порив и иницијатва може само да радува. Многу малку нешта остануваат откако ќе заврши претставата, многу нешта се забораваат, некои дури и ненамерно,..се муабети се помалку, а за полемика не станува збор… а за да можеме во нешто да напредуваме или барем да исправиме по некоја грешка – онака патем,па макар и своја – најпрвин е потребен разговор. Како и на секое место- така и во Театарот.И околу него – се разбира.
И така, завлечени во своите дупки , секој со своите предрасуди и клишеа, победи и порази,секој задоволен од својата бесмртност или просечност,-очекуваме- ете, овде, во Вашето а и Наше театарче преку пишување, анализи,осврти,информации, критики,есеи и пред се – Мислења и Размисли – да дојдеме барем до едно ниво на Самокритика.Елементарна.Ете, за почеток…
За да можеме да тргнеме понатаму.
Нашето Театарче и покрај тоа што е деминутив, навистина ме радува. Не се сомневам дека формирате едно тло, коешто е многу добронамерно,издржано, слоевито и слободоумно!
Во тој случај- ќе бидам секогаш на располагање, се разбира!
За многу години!

11992218_10207744717431137_470657723_n1-629x320

Би било нескромно да кажам дека не сум. Со повеќе од 60 улоги во театар, 20-ина на филм, нема зошто да не бидам задоволен. Проектите ги избирам интуитивно, немам големи планови за себе, а кога ги немам плановите, обично ми е случуваат многу работи. Во 2016 имав шест насловни претстави, мислам дека ќе одморам малку во изборот на нови претстави вгодина, оти треба да здивнам.